Zespół klimatologów, biologów, historyków i językoznawców kierowany przez dendroklimatologa Ulfa Büntgena ze Szwajcarskiego Federalnego Instytutu Badawczego udowodnił, że ważne procesy historyczne w VI w., które doprowadziły do powstania średniowiecznej Europy – upadek cesarstwa wschodniorzymskiego, wielkie przemieszczenia ludów w Europie i Azji oraz wybuch pierwszej pandemii dżumy – nie zależały wyłącznie od ludzi i prowadzonej przez nich polityki, lecz były rezultatem gwałtownego ochłodzenia klimatu ochrzczonego przez badaczy Późnoantyczną Małą Epoką Lodowcową. Za ochłodzenie odpowiedzialne są trzy wulkaniczne erupcje, które nastąpiły po sobie w krótkich odstępach czasu – w 536, 540 i 547 r. Nie wiemy dokładnie, gdzie znajdowały się wulkany. Naukowcy stwierdzili jednak, że podczas erupcji z 540 r. do atmosfery wydostało się więcej pyłów niż w 1815 r. podczas wybuchu słynnego wulkanu Tambora w Indonezji (1816 rok ochrzczono „rokiem bez lata”). Ślady pyłów z VI-wiecznych erupcji są dobrze widoczne w postaci osadu w lodach Antarktydy.

Już same pyły wyrzucone przez wulkany wpłynęłyby na ochłodzenie klimatu, ponieważ blokowały dostęp światła słonecznego do niższych warstw atmosfery. Do gwałtownego oziębienia przyczynił się jednak także fakt, że niedługo po erupcjach, w VII w., zmniejszyła się aktywność Słońca. Oba te czynniki spowodowały rozszerzenie się pokrywy lodowej na biegunach, która zadziałała jak gigantyczna chłodziarka. Zdaniem badaczy było to najbardziej dramatyczne ochłodzenie północnej półkuli w ciągu ostatnich 2000 lat.

Badacze kierowani przez Ulfa Büntgena „namierzyli” okres gwałtownego ochłodzenia klimatu zarówno w Europie, jak i w Azji. Dokonali tego dzięki badaniom dendrochronologicznym, które pozwalają ustalić wydarzenia nawet w odległych czasach z dokładnością do jednego roku. Zespół uczonych przebadał 152 żywe oraz 508 martwych okazów modrzewia syberyjskiego (Larix sibirica Ldb.) z pięciu stanowisk w górach Ałtaju. Średni roczny przyrost pierścieni wynosił 0,44 mm; w okresach chłodniejszych pierścienie były węższe, a w cieplejszych – odpowiednio szersze. Najcieńsze pierścienie naukowcy zaobserwowali w latach po wybuchu trzech wulkanów.

Naukowcy porównali te dane z danymi dendrochronologicznymi z rejonu Alp. Węższe i szersze przyrosty występowały tam dokładnie w tych samych okresach, co na drzewach z Ałtaju. Spośród dwudziestu najchłodniejszych lat w całym badanym okresie, który obejmował ostatnie 2 tys. lat, aż trzynaście przypadało na VI wiek, po roku 536.

Bezpośrednim skutkiem gwałtownego ochłodzenia był skrócony czas wegetacji roślin i związana z tym powszechna klęska głodu. To zjawisko zapoczątkowało wielkie ruchy ludności, które zmieniły geopolityczny obraz Europy i Azji.