Trudno o bardziej wszędobylski gatunek. Właściwie nie ma miejsca na Ziemi, gdzie by można uniknąć spotkania z nim. Zmienia świat jak nikt przed nim. Swoją liczebność podwaja w coraz szybszym tempie. Jest najbardziej wpływowym gatunkiem w dziejach Ziemi. Jedynym, który stworzył cywilizację. „Człowiek – to brzmi dumnie”. Równie dumnie jak ideologia komunistyczna, którą opiewał w swych powieściach Maksym Gorki, autor tego zdania. Jeszcze tak niedawno wydawała się niezłomna, a dziś zostały z niej w Europie żałosne resztki. Bardzo prawdopodobne, że to samo kiedyś stanie się z całą cywilizacją – wyparuje tak jak „nieśmiertelny” komunizm. Miejsce Homo sapiens opustoszeje, a zamiast hasła „człowiek – to brzmi dumnie” pojawi się... No właśnie, co? Kto mógłby zająć miejsce ludzi i utworzyć nową cywilizację?

PODSTĘP, PRZEMOC I OBŁUDA

Żeby odpowiedzieć, trzeba najpierw zrozumieć, skąd wziął się sukces człowieka. Większość naukowców zgadza się z tezą, że jego źródło leży gdzieś w naszym mózgu. Jednak gdy przychodzi do wyjaśnień, która część lub zdolność tego organu odegrała główną rolę, badacze gubią się w dziesiątkach hipotez. Istnieje jednak taka, która wydaje się najbardziej prawdopodobna.

Do jej ojcostwa, jak to z sukcesem bywa, przyznaje się co najmniej kilka osób. Najczęściej jednak za jej autorów podaje się profesorów Richarda Byrne’a i Andrew Whitena, psychologów ewolucyjnych z St Andrews University w Wielkiej Brytanii. W 1988 roku opublikowali oni książkę pod wiele mówiącym tytułem „Inteligencja makiaweliczna”. Nawiązali tym samym do słynnego dzieła „Książę” Niccola Machiavellego, w którym XVI-wieczny myśliciel włoskiego renesansu wyłożył swą doktrynę polityczną. W jej założeniach leżało – jak to zgrabnie streścił Władysław Kopaliński – „stosowanie podstępu, przemocy i obłudy przy realizacji zamierzeń”, a ona sama miała być nacechowana „cynizmem, przewrotnością i brakiem skrupułów w dążeniu do osiągnięcia celów uznanych za godziwe, w myśl zasady »cel uświęca środki«”.

Choć to brzmi wyjątkowo niemoralnie, umiejętność stosowania takiej właśnie strategii wymaga wybitnej inteligencji i supersprawnego mózgu. I to właśnie spostrzeżenie stało się osią hipotezy Byrne’a i Whitena. Zgodnie z nią wielki mózg, taki jak ludzki, potrzebny był tym zwierzętom, które żyją w grupach o złożonej strukturze społecznej. By sobie w nich radzić, trzeba bez przerwy odgadywać nastroje i intencje innych osobników. I zależnie od przewidywań, różnie się zachowywać. Raz należy ofiarowywać przyjaźń i pomoc, to znów grozić czy wręcz stosować przemoc. Trzeba też umieć odpowiednio szybko zmieniać swoje poglądy. Przyjacielowi nagle wbić pięść w żołądek, a śmiertelnemu wrogowi przynieść smaczny kąsek do jedzenia.

Niektórym naukowcom nie podobało się, że w powszechnym odbiorze hipotezy „inteligencji makiawelicznej” głównym jej przesłaniem stało się oszustwo i cynizm. Przecież Byrne i Whiten mieli na myśli przede wszystkim złożone relacje społeczne, a „niemoralność” była tylko ich skutkiem, czasem o znaczeniu drugorzędnym. Próbowano więc zmienić nazwę tej hipotezy na nieco poważniej brzmiący „mózg społeczny”. Nie do końca się to jednak udało. Bo i tak za najlepiej widoczny jego „objaw” uważano zdolność do manipulacji i świadomego kłamstwa. I to te właśnie elementy można przyjąć za wyznacznik prawdziwej inteligencji – zarówno u człowieka, jak i wśród zwierząt. Jeśli zatem któryś gatunek miałby kiedyś wytworzyć cywilizację, to najprawdopodobniej ten, który umie kłamać, oszukiwać i manipulować.

ZIEMIA – PLANETA REZUSÓW

Oczywistym kandydatem są inni, prócz Homo sapiens, przedstawiciele rzędu naczelnych. Na nich zresztą skupiało się zainteresowanie poszukiwaczy „nieludzkiej” inteligencji makiawelicznej.

W 2004 roku prof. Richard Byrne i dr Nadia Corp opublikowali wyniki badania, w którym porównywali wielkość kory nowej u różnych naczelnych. Ta część kory mózgowej nie występuje w ogóle u kręgowców niższych. Pojawia się u niektórych gadów. Mają ją wszystkie ssaki. Ale u żadnego zwierzęcia nie rozrasta się tak jak u człowieka. Kora nowa stanowi u nas blisko 90 proc. kory mózgowej.

Ale to dopiero wstęp do rewelacji. Bo z analiz Byrne’a i Corp jednoznacznie wynika, że im większa objętość kory nowej, tym lepiej dany gatunek naczelnych radzi sobie z oszukiwaniem! „Ani objętość reszty mózgu, ani typowy rozmiar grupy społecznej nie jest dobrym wskaźnikiem zdolności do oszustwa” – piszą autorzy na łamach „Proceedings of Royal Society in London B”. Tym tropem poszedł prof. Dario Maestripieri, prymatolog i biolog ewolucyjny z University of Chicago. I doszedł do zaskakujących wniosków – na „drugiego po człowieku” ssaka naczelnego nie namaścił ani szympansa zwyczajnego, ani bonobo – najbliższych żyjących dziś naszych krewnych. Prof. Maestripieri postawił na rezusa (Macaca mulatta). I jego uczynił bohaterem wydanej w 2007 roku książki „Inteligencja makiaweliczna: jak rezusy i ludzie podbili świat”.