KULTURALNY JAK ZWIERZĘ

Wiele zwierzęcych systemów komunikacyjnych wykazuje sporo z wymaganych przez lingwistów cech języka. Wiemy, że na przykład delfiny potrafią przekazywać sobie głosem różnorodne treści. Orki, najwięksi przedstawiciele tej rodziny, wydają 64 różne dźwięki. Mają dialekty specyficzne dla różnych ekotypów, populacji, a nawet grup rodzinnych. U delfinów butlonosych stwierdzono z kolei, że każdy osobnik ma swój specyficzny tylko dla siebie gwizd, który funkcjonuje jak jego imię! Inni członkowie stada wiedzą dzięki temu, gdzie on się znajduje, i potrafią go w razie potrzeby imieniem przywołać. Jeśli kulturę rozumieć jako przekazywanie informacji między osobnikami inaczej niż przez geny, to gwizdy delfinów są właśnie jej wyrazem. Tak zdefiniowana kultura jest zresztą w świecie zwierząt powszechna. Odkąd Imo, młoda samica makaka japońskiego, odkryła w latach 50. XX w., że ziemniaki i ziarno łatwo oczyścić z piasku, jeśli się je wrzuci do wody, inni członkowie stada z wyspy zaczęli się od niej uczyć. Nowinka kulturowa się przyjęła i w kilka lat rozprzestrzeniła po całej wyspie Koshima.

Jedna z rodzin antarktycznych orek wymyśliła z kolei skomplikowaną technikę zmywania fok chroniących się na krach. Drapieżniki podpływają szybko zwartą tyralierą i nurkują tuż przed krą, tworząc falę, która zmywa ofiarę. Jeden osobnik czeka na nieszczęsną fokę po drugiej stronie. To wymaga koordynacji działań i młode osobniki uczone są tego sposobu polowań przez członków rodziny. Z kolei orki żyjące w okolicach półwyspu Valdez w Argentynie opracowały niebezpieczną, lecz skuteczną technikę polowania na młode otarie, zwane też lwami morskimi. Polega ona na intencjonalnym wyrzuceniu ciała na plażę i chwytaniu zaskoczonych młodziaków. Te orki też uczą swoje potomstwo, jak to robić bezpiecznie.

Jeszcze bardziej spektakularnym przykładem zdobyczy kulturowych jest używanie i wytwarzanie narzędzi. Kamieniami do rozłupywania twardych przekąsek posługuje się wiele gatunków, od ryb z rodziny wargaczowatych, przez ścierwniki, po kapucynki i szympansy. Nawet nasze gawrony wykorzystują w tym celu samochody, pamiętając, by na jezdnię wchodzić tylko na pasach i na zielonym świetle, kiedy jest bezpiecznie. Delfiny, choć z oczywistych względów trudno im manipulować narzędziami, zakładają gąbki na swe wrażliwe pyski, żeby się nie zranić przy poszukiwaniu pokarmu, a matki uczą młode, jak to robić. Nieliczne zwierzęta potrafią też narzędzia wytwarzać. Wszystkie szympansy robią z gałązek witki do wyciągania termitów z gniazd, ale tylko populacja z Senegalu ulepsza je, miażdżąc koniec zębami w pomocną miotełkę. Jeśli one wyginą, wyginie też tradycja robienia miotełek. Może kiedyś znowu gdzieś się pojawi, o ile szympansy przetrwają na wolności. Mistrzami wykonywania narzędzi nie są jednak naczelne, tylko krukowate. A wśród nich prym wiodą wrony brodate z Nowej Kaledonii, które rozwiązują skomplikowane i wieloetapowe zadania logiczne, by zdobyć nagrodę. Potrafią też wymyślić, w jaki sposób pozaginać drucik, by dobrać się do pokarmu, którego prostym drutem wyjąć się nie da.

MÓZGI INNE NIŻ NASZE

Jak bardzo inteligentne są zwierzęta? Wobec braku możliwości zapytania samych zainteresowanych jesteśmy skazani na doświadczenia i obserwacje. Albo na pomiary anatomiczne. Istnieje korelacja między wielkością mózgu a inteligencją i niektórzy badacze twierdzą, że właśnie mierzenie masy i pofałdowania mózgu jest naszą najlepszą dostępną metodą oceniania inteligencji zwierząt. Delfiny z dużych gatunków mają nie tylko mózgi większe od naszych, ale też zajmują one proporcjonalnie większą część masy ich ciała. Czy to znaczy, że są mądrzejsze? Nie wiadomo. Kruki mają mózgi dużo mniejsze, a ich umiejętności kognitywne są co najmniej równe naczelnym. Naukowcy z Uniwersytetu Vanderbilt (USA) oraz Uniwersytetu Karola w Pradze wykazali, że komórki nerwowe w mózgach ptaków są mniejsze i gęściej upakowane niż w mózgach ssaków. W dodatku ptaki mają więcej neuronów w przedniej części mózgu, odpowiedzialnej za wyższe funkcje poznawcze. Jeszcze trudniej byłoby nam ocenić prawdziwą moc intelektu głowonogów, które dają najlepszą okazję do spotkania z całkowicie innym rodzajem umysłu.