BBC Earth, co bardzo mnie cieszy, wykorzystuje ten jubileusz jako idealną okazję do powrotu do jego najważniejszych opowieści. Od 8 do 10 maja stacja pokaże specjalne urodzinowe pasmo z produkcjami sir Davida Attenborough, a kolejne programy z jego udziałem będzie można oglądać przez cały maj. W ramówce znalazły się m.in. „David Attenborough: życie w kolorze”, „Jajko: cud natury”, „Attenborough i śpiew natury”, „Rajskie ptaki”, „Attenborough i jurajski potwór morski” oraz wybrane odcinki „Błękitnej planety II”. 8 maja, dokładnie w dniu urodzin, BBC Earth premierowo pokaże dwa filmy: o 19:45 „Londyn Davida Attenborough” oraz o 20:55 „David Attenborough: początek wielkiej przygody”.
Przewodnik po świecie, którego nie da się zobaczyć w trakcie jednego urlopu
Jest coś niezwykłego w tym, jak programy Attenborough działały na widzów. Nie wymagały od nas paszportu, biletów lotniczych, sprzętu trekkingowego ani odwagi potrzebnej do nurkowania wśród stworzeń, które wyglądają jak wymyślone przez bardzo kreatywnego scenografa science fiction. Wystarczyła kanapa, telewizor i ten charakterystyczny, spokojny głos, który potrafił wprowadzić widza w środek lasu deszczowego, na dno oceanu, do gniazda ptaka, pod lód albo na pustynię.
Dobra telewizja przyrodnicza ma w sobie coś z magii, ale u Attenborough nigdy nie była to magia taniego zachwytu. On nie musiał podnosić głosu, żeby przekonać, że natura bywa bardziej pomysłowa niż jakikolwiek scenarzysta. Potrafił pokazać jajko jako cud konstrukcji, kolor jako narzędzie przetrwania, ptasi śpiew jako pełnoprawny język, a ocean jako ogromny, ruchomy organizm, którego nie da się sprowadzić do błękitnego tła wakacyjnych zdjęć.
Dla wielu osób jego programy były pierwszym prawdziwym kontaktem z planetą w skali większej niż własne otoczenie. Można było mieszkać w bloku, wychowywać się daleko od dzikiej przyrody, nigdy nie widzieć rafy koralowej ani lasu równikowego, a jednak dzięki tym filmom mieć poczucie, że świat jest bliżej. Nie oswojony w banalnym sensie, ale bardziej zrozumiały. Mniej obcy. Bardziej nasz, choć jednocześnie większy, dziwniejszy i bardziej kruchy.
Kariera, która przeszła przez całą historię nowoczesnej telewizji
Biografia Attenborough wygląda jak skrócona historia telewizji dokumentalnej. Do BBC dołączył w 1952 roku i zaczynał od filmów przyrodniczych, w tym od cenionego cyklu „Zoo Quest”, w którym niektóre gatunki zwierząt po raz pierwszy sfilmowano w naturalnym środowisku. Później, w 1965 roku, przeszedł do powstającego BBC Two i pełnił tam funkcję zarządczą. To m.in. za jego sprawą stacja uruchomiła kolorową transmisję. A jednak po kilku latach zarządzania wybrał powrót do tego, co ostatecznie najmocniej ukształtowało jego życie zawodowe: opowiadania o przyrodzie. W 1973 roku zrezygnował z kierowniczej roli w BBC i wrócił do produkcji programów dokumentalnych.
Ten zwrot dużo mówi o jego miejscu w kulturze. Mógł zostać człowiekiem od telewizji jako instytucji, a stał się człowiekiem od telewizji jako okna na świat. I to okna coraz lepszego technicznie. Jego kariera objęła epokę czarno-białych obrazów, telewizji kolorowej, jakości HD, 3D i współczesnych produkcji, które potrafią pokazać szczegół tak bliski, że widz ma wrażenie, jakby zaglądał naturze przez ramię.
W tym przejściu przez dekady nie chodzi wyłącznie o technologię. Owszem, kamery stawały się lepsze, ekipy mogły docierać dalej, obraz robił się ostrzejszy, a świat bardziej dostępny dla widza. Ale styl Attenborough zachował coś, czego nie da się kupić nowym obiektywem: cierpliwość patrzenia. Przyrodę można filmować widowiskowo, z tempem trailera i muzyką, która za wszelką cenę dopowiada emocje. Attenborough zawsze zostawiał miejsce na ciszę, na obserwację, na moment, w którym widz sam dochodzi do zachwytu.
BBC Earth wraca do klasyków i pokazuje dwie premiery
Urodzinowe pasmo BBC Earth dobrze układa się w opowieść o różnych obliczach Attenborough. „David Attenborough: życie w kolorze” pozwala spojrzeć na barwy w świecie natury jak na system znaków. „Jajko: cud natury” bierze coś tak codziennego, że łatwo przestać to zauważać, i przywraca temu rangę małego arcydzieła ewolucji. „Attenborough i śpiew natury” przypomina, że dźwięk w przyrodzie nie jest tłem, lecz komunikatem. „Rajskie ptaki”, „Błękitna planeta II” i „Attenborough i jurajski potwór morski” pokazują z kolei skalę jego zainteresowań: od spektakularnych zachowań zwierząt po świat oceanów i ślady prehistorycznego życia.
Najbardziej osobistą premierą jubileuszowego pasma wydaje mi się „Londyn Davida Attenborough”. Po dekadach podróży przez niemal cały świat Attenborough prowadzi widzów po mieście, które od ponad siedemdziesięciu lat nazywa domem. Londyn w takim ujęciu przestaje być tylko metropolią, zbiorem ulic, parków, budynków i turystycznych skojarzeń. Staje się ekosystemem. Miejscem, gdzie natura nie znika pod asfaltem, lecz znajduje własne szczeliny, rytmy i strategie obecności. To bardzo współczesny temat, bo coraz częściej uczymy się patrzeć na miasta nie jako przeciwieństwo przyrody, lecz jako przestrzeń, w której życie również potrafi być zaskakująco uparte.
Druga premiera, „David Attenborough: początek wielkiej przygody”, sięga do kulis „Life on Earth”, jednej z najważniejszych produkcji przyrodniczych w historii telewizji. W ramach tego przedsięwzięcia Attenborough odwiedził 40 państw i sfilmował 600 różnych gatunków. Dokument wraca do sukcesów i trudności realizacji w czasach, gdy kolorowa telewizja nadal była nowością, a transkontynentalne podróże nie miały jeszcze dzisiejszej łatwości. To opowieść o ambicji, która dzisiaj może wydawać się oczywista tylko dlatego, że podobne serie nauczyły nas oczekiwać od dokumentu przyrodniczego rozmachu kinowej superprodukcji.
Dlaczego widzowie mu zaufali?
Attenborough moim zdaniem ma w sobie rzadką cechę przewodnika, który nie zasłania widoku. W jego najlepszych programach nie czuć potrzeby ustawiania siebie w centrum kadru. Kamera idzie za zwierzęciem, za krajobrazem, za procesem, za zjawiskiem. On prowadzi, ale nie odbiera pierwszeństwa temu, o czym opowiada. To subtelna różnica, a w czasach kultury opartej na osobowościach i ciągłej autoprezentacji wręcz bezcenna.
Może właśnie dlatego dla widzów, podobnie jak dla mnie, stał się kimś więcej niż prezenterem. Prezenter zapowiada materiał. Attenborough przez dekady budował relację z publicznością. Był jak dobry nauczyciel, który nie zawstydza niewiedzą, tylko rozbudza ciekawość. Jak przewodnik, który zna teren, ale nie pędzi grupy z chorągiewką od punktu do punktu. Jak ktoś, kto mówi: spójrz jeszcze raz, bo tu dzieje się coś ważnego.
Ten ton miał znaczenie również dlatego, że jego programy nie traktowały natury jak ozdobnego dodatku do ludzkiego świata. Przyroda nie była w nich tłem do naszej cywilizacji, lecz własnym światem zasad, zależności i dramatów. Widzowie dostawali nie tylko piękne obrazy, ale też poczucie odpowiedzialności. Bez wykładu z podniesionym palcem, bez katastroficznego tonu na każdym kroku. Raczej przez prostą konsekwencję: im więcej widzisz, tym trudniej udawać, że nic cię z tym nie łączy.
Jubileusz z dobrym powodem, by wrócić do jego filmów
W Wielkiej Brytanii Attenborough ma status skarbu narodowego. Jego filmy wielokrotnie zdobywały nagrody Emmy i BAFTA, on sam w 1985 roku otrzymał tytuł szlachecki oraz Order Zasługi, a jego imieniem nazwano co najmniej 15 gatunków roślin i zwierząt. To imponująca lista, choć przy takim dorobku łatwo wpaść w ton marmurowej tablicy. A przecież siła jego programów tkwiła w czymś znacznie żywszym: w zdolności przywracania światu świeżości.
Setne urodziny są więc nie tylko okazją do podsumowań. Są też dobrym momentem, żeby sprawdzić, jak bardzo zmieniło się nasze patrzenie na przyrodę. Dzisiaj mamy dostęp do tysięcy nagrań zwierząt, krótkich filmów z kamer-pułapek, spektakularnych ujęć z dronów i viralowych scen, które w kilka godzin obiegają internet. Paradoks polega na tym, że przy takim nadmiarze obrazów łatwiej coś zobaczyć, a trudniej naprawdę popatrzeć.
Programy Attenborough przypominają mi o wolniejszym typie uwagi. O przyjemności rozumienia, nie tylko oglądania. O tym, że zachwyt nie musi być natychmiastowy. Może narastać przez opowieść, szczegół, porównanie, przez moment, w którym nagle orientujemy się, że życie jakiegoś małego stworzenia ma własną logikę, ryzyko, spryt i piękno.
Dlatego pasmo BBC Earth to świetna okazja na powrót do formy opowiadania, która wciąż jest potrzebna. Bo w świecie krótkich treści i szybkiego przewijania planeta nadal wymaga czasu. A sir David Attenborough przez niemal całą historię nowoczesnej telewizji robił coś, co brzmi prosto, a okazuje się coraz rzadsze: uczył nas patrzeć tak, żeby świat nie kończył się na tym, co mamy pod ręką.