Problem polega na tym, że kliknięcie „zapisz” zajmuje sekundę, ale przeczytanie artykułu, ukończenie kursu czy przejście gry wymaga już czasu i zaangażowania. Nasze cyfrowe kolekcje rosną więc szybciej niż lista rzeczy, które faktycznie udało nam się zrobić. Co więcej, samo gromadzenie może dawać satysfakcję, nawet jeśli zgromadzone materiały nigdy nie opuszczą swoich folderów.
Dlaczego tak chętnie zbieramy rzeczy, z których nie korzystamy? Odpowiedź kryje się w psychologii informacji, potrzebie rozwoju i wyobrażeniach o tym, kim chcielibyśmy zostać.
Zapisane nie znaczy poznane
W świecie fizycznym kolekcjonowanie ma swoje ograniczenia, głównie w postaci pojemności mebli i samego mieszkania. Książki zajmują półki, płyty trzeba gdzieś przechowywać, a każdy kolejny przedmiot wymaga miejsca i pieniędzy. W przestrzeni cyfrowej większość tych barier praktycznie znika. Możemy zapisać setki artykułów, zgromadzić tysiące zdjęć i kupować gry, nie zastanawiając się, czy znajdziemy dla nich miejsce. Cyfrowa półka nie musi przecież nigdy się zapełnić, zwłaszcza kiedy nie mówimy nawet o przechowywaniu na dysku komputera.
W rezultacie coraz częściej wchodzimy w rolę archiwistów własnego życia. Zapisujemy interesujące treści, bo wydają nam się przydatne, inspirujące albo warte zachowania. W teorii budujemy w ten sposób osobistą bibliotekę wiedzy. W praktyce nierzadko tworzymy zbiór materiałów, których zawartości nawet nie pamiętamy. O tym zresztą ostatnio pisałam szerzej w kontekście naszej pamięci, tu ten mechanizm jest identyczny.
Jednym z pojęć pomagających wyjaśnić ten mechanizm jest Collector’s Fallacy, czyli pułapka kolekcjonera. Termin ten opisuje tendencję do mylenia gromadzenia informacji z jej rzeczywistym przyswojeniem. Znalezienie artykułu o interesującym nas zagadnieniu, dodanie go do zakładek czy pobranie poradnika może wywołać poczucie, że zrobiliśmy coś pożytecznego, choć w rzeczywistości dostęp do informacji nie jest jeszcze równoznaczny z wiedzą.
Żeby naprawdę coś zrozumieć, musimy poświęcić czas na lekturę, przemyślenie treści i powiązanie jej z tym, co już wiemy. Samo zapisanie materiału nie wymaga takiego wysiłku. Pozwala natomiast odhaczyć w głowie niewielkie zadanie: znaleźliśmy coś wartościowego i zabezpieczyliśmy to na przyszłość. W ten sposób kolekcjonowanie może stać się namiastką działania. Zamiast uczyć się nowej umiejętności, gromadzimy kursy. Zamiast czytać książki, tworzymy listy lektur. Zamiast rozwijać zainteresowanie, zbieramy materiały, które teoretycznie mają nam w tym pomóc. Nasza kolekcja rośnie, a poczucie, że posuwamy się naprzód, niekoniecznie ma pokrycie w rzeczywistości.
Nie zawsze chodzi jednak o złudzenie produktywności. Czasem zapisujemy coś przede wszystkim dlatego, że nie chcemy o tym zapomnieć. W psychologii poznawczej istnieje pojęcie cognitive offloading, czyli odciążania poznawczego. Polega ono na przenoszeniu części zadań związanych z pamięcią i przetwarzaniem informacji na zewnętrzne narzędzia i nie ma w tym niczego złego. Nie trzeba już pamiętać numerów telefonów, bo można je zapisać w kontaktach, tak samo, jak spotkania zapisujemy w kalendarzu w smartfonie. To praktyczne rozwiązania, które pozwalają nam nie obciążać pamięci wszystkimi szczegółami. Podobny mechanizm może działać podczas przeglądania internetu.
Zapisanie nie wymaga od nas żadnego czasu, wszystko jest „na kiedyś”, „może się przydać”, „wrócę tu”. To niewielki gest, ale pozwala odsunąć konieczność podjęcia decyzji oraz konkretnego działania. Nie musimy teraz czytać, analizować ani zastanawiać się, czy dana treść jest rzeczywiście potrzebna. Wystarczy zachować ją na później. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy podobnych decyzji podejmujemy dziesiątki dziennie. Każda z osobna wydaje się nieistotna, lecz z czasem tworzą one rozległe archiwum przyszłych zadań. W dodatku nie zawsze potrafimy później odnaleźć to, co zapisaliśmy. Zrzut ekranu ginie wśród setek innych zdjęć, zakładka zostaje zapomniana, a post na Instagramie trafia do kolekcji, której już dawno nie przeglądaliśmy. Narzędzie, które miało ułatwiać nam życie, staje się więc kolejnym miejscem wymagającym uwagi.
Cyfrowe muzeum idealnego przyszłego ja
Jest jeszcze jeden powód, dla którego tak trudno oprzeć się gromadzeniu. Zapisane materiały często mówią nie tylko o tym, co nas interesuje, ale również o tym, kim chcielibyśmy zostać. Wystarczy spojrzeć na własne kolekcje. Kurs językowy przypomina o planach nauki nowego języka. Zapisane przepisy reprezentują marzenie o gotowaniu ciekawszych posiłków, a folder pełen porad dotyczących fotografii sugeruje, że kiedyś znajdziemy czas, by rozwinąć tę umiejętność. Nawet biblioteka gier też coś o nas mówi – pokazuje wszystkie przygody, które czekają na nas, gdy tylko wreszcie będziemy mieć spokojny wieczór.
Każda z tych rzeczy przechowuje pewną możliwość. Nie tylko szansę na zdobycie wiedzy czy przyjemne spędzenie czasu, lecz także wyobrażenie o przyszłej wersji nas samych: bardziej kompetentnej, oczytanej, kreatywnej albo po prostu mającej więcej czasu na własne zainteresowania. Dlatego usunięcie zapisanych materiałów bywa zaskakująco trudne, bo nie pozbywamy się przecież wyłącznie linku do artykułu. Możemy mieć poczucie, że rezygnujemy z czegoś, co kiedyś moglibyśmy zrobić. Że zamykamy sobie drogę do jakiejś możliwości.
W tym sensie cyfrowe kolekcje przypominają muzeum idealnego przyszłego ja. Zgromadzone w nim eksponaty nie dokumentują tego, czego już dokonaliśmy, lecz to, co potencjalnie moglibyśmy osiągnąć. Ich posiadanie pozwala zachować te scenariusze, nawet jeśli nie mamy obecnie czasu, energii czy motywacji, by je realizować.
To szczególnie kuszące w kulturze, która nieustannie zachęca do samodoskonalenia i jednocześnie ma tak dużo do zaoferowania. Możemy uczyć się nowych rzeczy, rozwijać kompetencje, odkrywać zainteresowania i wykorzystywać każdą wolną chwilę w produktywny sposób. W takim otoczeniu zapisanie kolejnego poradnika wydaje się niewinnym krokiem w stronę lepszej wersji siebie. Nawet jeśli na tym kroku cała podróż się kończy.
FOMO, czyli strach przed utratą czegoś wartościowego
Cyfrowemu gromadzeniu sprzyja również Fear of Missing Out (FoMO), czyli lęk przed tym, że ominie nas coś interesującego lub ważnego. W mediach społecznościowych niemal bez przerwy trafiamy na rekomendacje, inspiracje i wskazówki. Ciągle ścigają nas polecajki, bo algorytm już nas zna, więc wie, co lubimy i może podsyłać nam nieustannie jakieś nowości z tej tematyki. Każda z tych treści może wydawać się okazją, której nie warto przegapić. Zapisujemy ją na wszelki wypadek, bo może się przydać, dać coś istotnego i lepiej nie marnować takiej okazji.
Mechanizm ten może być wzmacniany przez porównywanie się z innymi, bo gdy obserwujemy osoby, które wydają się wyjątkowo produktywne, oczytane lub kompetentne, łatwo poczuć, że również powinniśmy nadążać. Zapisujemy polecane przez nie materiały, ponieważ nie chcemy zostać w tyle. W efekcie kolekcjonowanie przestaje być wyłącznie odpowiedzią na własną ciekawość. Może stać się próbą zabezpieczenia się przed przyszłym żalem – przed myślą, że mogliśmy coś przeczytać, obejrzeć lub wykorzystać, ale nie zrobiliśmy tego na czas.
Paradoks polega na tym, że im więcej możliwości gromadzimy, tym trudniej nam zdecydować, którym poświęcić uwagę. Każdy nowy zapis powiększa zbiór, ale nie zwiększa liczby godzin w dobie i dni w roku. Informacji przybywa, podczas gdy nasze możliwości ich przetwarzania pozostają ograniczone.
Stos wstydu, czyli gry, w które kiedyś zagramy
Jednym z najbardziej rozpoznawalnych przykładów kolekcjonowania bez korzystania jest tak zwany pile of shame, czyli stos wstydu gracza. To potoczne określenie listy gier, które kupiliśmy, ale nigdy nie uruchomiliśmy, albo odłożyliśmy po krótkiej rozgrywce z obietnicą, że wrócimy do nich później.
Dane dotyczące publicznych profili Steam wskazują, że około 28 proc. gier przypisanych do kont nigdy nie zostało uruchomionych nawet przez minutę. Kolejne 20 proc. miało mniej niż dwie godziny łącznego czasu rozgrywki. W bibliotekach liczących ponad 100 tytułów mediana udziału gier nigdy nieuruchomionych wzrastała do 30 proc. Co prawda na Steamie mam głównie tytułu, w które gram, ale na Epicu? Tam jedynie zbieram tytuły, te darmowe, oferowane każdego tygodnia. Czy w cokolwiek tam zagrałam? Nie. Ale przecież kiedyś mogę zagrać, więc żal nie korzystać z promocji.
To właśnie podobne akcje mocno napędzają to zjawisko. Promocje, wyprzedaże, pakiety albo darmowe tytuły zawsze opatrzone są jakimś chwytliwym „nie możesz tego przegapić” i to na nasz mózg bardzo działa. Dochodzi do tego wyobrażenie o przyszłym czasie wolnym. Raczej niewiele osób myśli przy zakupie, że nigdy w to nie zagra. Większość z nas ma już jakiś scenariusz w głowie, coś pokroju wolnego weekendu pełnego ogrywania tytułów w bibliotece. Tymczasem weekend mija, pojawiają się kolejne obowiązki, a biblioteka nadal rośnie.
Im więcej gier czeka na uruchomienie, tym większy staje się wybór. Zamiast po prostu zacząć grać, możemy spędzić wieczór na przeglądaniu biblioteki i zastanawianiu się, który tytuł zasługuje na nasz czas. Ostatecznie często wygrywa coś dobrze znanego, co nie wymaga podejmowania dodatkowych decyzji. Dokładnie tak samo jest z Netfliksem czy serwisami stramingowymi. W myśl starego przysłowia o osiołku – im większy wybór, tym ciężej cokolwiek wybrać.
Oczywiście, nie ma co wszystkiego wrzucać do jednego worka, bo przecież kolekcjonowanie może być częścią przyjemności związanej z hobby, a zakup podczas promocji nie musi kończyć się natychmiastową rozgrywką. Inna sprawa, gdy taka lista zaczyna wzbudzać poczucie winy, wtedy rodzi nam się problem. Podobne mechanizmy widać zresztą w wielu dziedzinach, w których można zbierać coś, z czego powinno się w jakikolwiek sposób korzystać.
Kursy, które miały zmienić nasze życie
Przy edukacji internetowej też tak jest. Platformy oferujące kursy online umożliwiają naukę nowych umiejętności bez konieczności wychodzenia z domu czy dopasowywania się do sztywnego planu zajęć, a my możemy rozwijać kompetencje zawodowe, poznawać nowe dziedziny i uczyć się we własnym tempie. Sama możliwość zapisania się na kurs potrafi jednak zaspokoić część potrzeby rozwoju. Ponieważ rejestracja daje poczucie, że zrobiliśmy pierwszy krok. Wybieramy temat, który nas interesuje, otwieramy przed sobą nową możliwość i możemy przez chwilę wyobrażać sobie, jak wykorzystamy zdobyte umiejętności.
Później przychodzi czas na rzeczywistą naukę. Trzeba znaleźć wolną godzinę, obejrzeć lekcję, wykonać ćwiczenia i wrócić do materiału, nawet jeśli początkowy entuzjazm już minął. Właśnie na tym etapie okazuje się, że zapisanie się na kurs i jego ukończenie to dwa zupełnie różne zadania.
Dlatego właśnie wskaźniki ukończenia masowych kursów online, określanych skrótem MOOC, pozostają niskie. W zależności od analizowanej grupy i rodzaju kursu przywoływane dane wskazują na średni poziom od kilku do kilkunastu procent. Istotne znaczenie ma również początek nauki. W jednym z zestawień osoby aktywne w ciągu pierwszych siedmiu dni osiągały wskaźnik ukończenia na poziomie 78,3 proc., podczas gdy w grupie nieaktywnej w tym okresie wynosił on 17,2 proc.
Sama rejestracja nie wystarcza więc, by zdobyć nową wiedzę. Może jednak dawać chwilowe poczucie, że już zajęliśmy się własnym rozwojem. Podobnie jak w przypadku zapisanych artykułów i nieuruchomionych gier, zamiar staje się łatwiejszy do zrealizowania w wyobraźni niż w codziennym życiu.
Kiedy cyfrowa kolekcja zaczyna nas przytłaczać?
Żeby nie było, nie każde gromadzenie jest problemem, a duża liczba zapisanych treści sama w sobie nie świadczy o zaburzeniu. Dla wielu osób zakładki, listy życzeń czy kolekcje postów są po prostu wygodnym sposobem organizowania informacji. Nie ma też niczego złego w zachowywaniu inspiracji, do których być może nigdy nie wrócimy. Niestety, najistotniejszy jest moment, w którym kolekcja zaczyna wymagać więcej uwagi, niż nam daje.
To też nie jest tak, że zwykłe poczucie winy, które czujemy nie niesie za sobą konsekwencji. Smutna prawda jest tak, że kiedy żyjemy w ten sposób przez długi czas, mogą pojawić się lęki, stres, a nawet objawy depresyjne. Mogą, ale nie muszą. Jak zwykle zależy to od człowieka. Mimo to, przeciążenie informacyjne nigdy nie jest czymś pozytywnym i może dawać początek kolejnym problemom, które później utrudniom codzienne funkcjonowanie.
Istotny jest również sam charakter cyfrowego bałaganu. Nie zawsze widzimy go na pierwszy rzut oka. W przeciwieństwie do stosu papierów na biurku setki zapisanych materiałów mogą pozostawać ukryte w aplikacjach i folderach. Mimo to ich odnajdywanie, porządkowanie i pamiętanie o wszystkich planach wymaga uwagi. Z czasem zamiast korzystać z własnego archiwum, zaczynamy czuć się odpowiedzialni za jego utrzymanie. Kolekcja, która miała oszczędzać nasz czas, staje się kolejnym zadaniem na liście.
Czy musimy wykorzystać wszystko, co zapisaliśmy? Nie
Najprostszym rozwiązaniem wydawałoby się regularne czyszczenie zakładek, usuwanie niepotrzebnych zrzutów ekranu i ograniczenie zakupów. Tylko komu się chce? Zresztą, takie działania mogą pomóc, ale nie rozwiązują samego mechanizmu, który skłania nas do nieustannego gromadzenia. Warto więc zacząć od prostego pytania: czy naprawdę chcę skorzystać z tej treści, czy jedynie nie chcę stracić możliwości skorzystania z niej kiedyś? To niewielka różnica, która może pomóc odróżnić rzeczywistą potrzebę od impulsu wywołanego ciekawością lub lękiem przed przeoczeniem czegoś ważnego.
Pomocne może być również wprowadzenie chwili przerwy przed zapisaniem materiału. Jeśli artykuł jest na tyle interesujący, by poświęcić mu uwagę, być może warto przeczytać go od razu. Jeśli nie mamy na to czasu, możemy zastanowić się, czy rzeczywiście potrzebujemy go zachować. Pierwsze wrażenie może być często mylne i ta chwila zastanowienia jest tutaj bardzo przydatna
W przypadku materiałów edukacyjnych dobrze jest też postawić na przetwarzanie informacji zamiast samego ich przechowywania. Krótka notatka własnymi słowami, wyciągnięcie jednego wniosku czy wykorzystanie nowej wiedzy w praktyce mogą przynieść więcej korzyści niż rozbudowana kolekcja linków. Nie chodzi jednak o to, by zamienić każdą przyjemność w zadanie do wykonania. Nie musimy przecież przeczytać wszystkich zapisanych artykułów, ukończyć każdej gry ani zrealizować każdego pomysłu, który kiedykolwiek nas zainteresował. Czasem wystarczy zaakceptować, że dana rzecz była ciekawa w chwili, gdy na nią trafiliśmy, ale nie musi już zajmować miejsca w naszych planach.
Cyfrowe kolekcje mówią nam wiele o tym, czego pragniemy, co nas ciekawi i jak wyobrażamy sobie własną przyszłość. Nie muszą jednak być katalogiem wszystkich możliwości, które jesteśmy zobowiązani wykorzystać. Najważniejsze też, by rozróżnić te dwie kwestie – zarówno kolekcjonowanie, jak i używanie mogą być osobnym hobby, o ile od początku tak do tego podchodzimy. Wówczas rosnąca biblioteka gier i coraz więcej zapisanych książek na czytniku to po prostu powód do dumy. W innym razem z czasem przeradza się to w prawdziwy wyrzut sumienia.
Ważne, by mieć pewną świadomość tego, co już zrobiliśmy lub nie. W cyfrowym świecie często bazujemy na powtarzalnych schematach, które nie wymagają myślenia. I ważne, by to myślenie przywrócić, bo dzięki temu przejście z kolekcjonowania do wykorzystywania stanie się łatwiejsze.