Książki zaczęły wyglądać jak małe dzieła sztuki
To trochę tak, jakbyśmy zatoczyli koło. W muzeach pełno jest opasłych tomów, których okładki błyszczą od złoceń, a tłoczenia nadal są widoczne mimo upływu lat. W środku tekst urozmaicają ilustracje i przeróżne ozdobniki. Podobnie jest teraz. Księgarniane półki uginają się pod ciężarem książek w twardych oprawach i w specjalnej szacie graficznej. Wydawcy dbają o atrakcyjność wizualną, inwestują w odpowiednich grafików i pilnują każdego, najmniejszego szczegółu. Gdy bierzemy pod uwagę tylko tę stronę, to bardzo miło się na to patrzy.
Zresztą, teraz wiele wydawnictw otwarcie na tym właśnie w ten sposób promuje niektóre książki – wyklejki, metaliczne zdobienia, ilustracje, do tego wstążki, zakładki i masa innych dodatków. Nie powiem, mam w swojej biblioteczce kilka takich tomów. Zdecydowanie najładniejsze to dwa zbiorcze tomy Andrzeja Pilipiuka – Traktat o higienie oraz Ludzie, którzy wiedzą. Czy kupiłam je z powodu wyglądu? Trochę tak, chociaż największą rolę odegrało tu coś innego. Oba tomy dotyczą dwóch różnych bohaterów z opowiadań autora, a Fabryka Słów poukładała je chronologicznie, oddzielając od pozostałych, niezwiązanych z nimi historii. W tym przypadku to mnie najbardziej kupiło, a oprawa wizualna była tu dodatkiem.
Oczywiście są również takie pozycje, które zwyczajnie dostępne są jedynie w wypasionej wersji i jeśli chciałam je przeczytać, musiałam kupić to, co było dostępne. Inne to ładniejsze wydania czegoś, co znam, bardzo lubię i po prostu chcę, by przy okazji cieszyło oko. Bo tak, wszystkie te tomy łączy fakt, że naprawdę miło się na nie patrzy. Gdzie więc leży problem?
To, co jest na moich półkach, to najczęściej historie, które już poznałam. Pilipiuka pochłaniam zaraz po premierze, inne czytałam po angielsku albo słuchałam w audiobooku i zdecydowałam się na zakup fizycznej wersji. Nikt mnie nie namawiał, bo nie musiał, ale często też nie dawał mi wyboru, bo innego wydania nie ma. Tak jest chociażby z gatunkiem danmei, dopiero raczkującym w naszym kraju. W sumie to świetny przykład, bo to właśnie przy okazji prezentacji okładki jednego z tytułów po raz pierwszy uświadomiłam sobie bardzo smutną rzecz — dla wielu osób treść przestała mieć znaczenie.
Wydawnictwo postawiło na polskiego rysownika, który oddał swoją wizję postaci. Faktycznie, kilka rzeczy było tam do poprawki, ale fala krytyki (i hejtu), jaka wylała się wówczas w komentarzach, była wręcz niepojęta. Przy okazji pokazano również kilka próbek tłumaczenia i choć i do niego były uwagi, to zdecydowana większość skupiała się tylko na oprawie graficznej, porównując ją do innych, głównie angielskich, wersji. Przy premierach kolejnych tomów sytuacja była podobna. Może już nie na taką skalę, ale wciąż wszystko kręciło się wokół okładek, jakby to one były jedyną rzeczą, jaka ma znaczenie.
Czasem w sumie myślę, że tak właśnie jest. Przeglądając zapowiedzi wydawnictw czy treści w bookmediach, ciężko nie zauważyć, że teraz książka musi przede wszystkim ładnie wyglądać. Nie chcę oczywiście tu generalizować, nie taki jest mój cel, po prostu częścią recenzji stały się już zachwyty nad okładką, ilustracjami czy barwionymi brzegami. W tle za twórcami widać regały uginające się pod ciężarem tych pięknych wydań, a niektóre z tomów są nawet ustawione tymi brzegami na zewnątrz, by można było je podziwiać. Kiedy już skończą się peany, następuje część dotycząca fabuły, już mniej efektownej, ale hej! przynajmniej nie wstyd położyć to na półce.
No właśnie – położyć. Bo wiecie, co jest zabawne? Niektóre z tych „dzieł sztuki”, niezbyt nadają się do czytania. Nie będę tutaj rzucać konkretnymi tytułami i nazwą wydawnictwa, ale sama bardzo nieprzyjemnie nadziałam się złocenia. Kupiłam całą serię z polecenia przyjaciółki, a wydawca (licząc sobie stówę za tom) obiecał m.in. twardą oprawę, barwione brzegi, lakier selektywny i złote tłoczenia. Wszystkie obietnice zostały oczywiście spełnione, bo wyglądało to świetnie. A potem zaczęłam czytać i złocenia… zostały mi na palcach. Po reklamacji dostałam informację, że to była „wadliwa” partia i otrzymałam też nowe egzemplarze, choć z adnotacją, że drugiej wymiany nie będzie. Tymczasem rok po premierze niektórzy nadal zgłaszają z tym problem, choć wiadomo, że tytuł dodrukowywany jest cały czas. To nie jedyny taki przypadek, na przestrzeni ostatnich lat miałam takich sporo, a w sieci można znaleźć ich jeszcze więcej.
Chyba właśnie wtedy pomyślałam, że jeśli złocenia nie wytrzymują jednego czytania, to czy nie są przypadkiem idealną metaforą współczesnego rynku książki? Coraz więcej rzeczy ma wyglądać dobrze w momencie zakupu i znacznie mniej musi przetrwać próbę czasu.
Fast fashion w wydaniu książkowym
Estetyzacja książek, która jest teraz tak popularna, sama w sobie nie jest niczym złym. Ludzie chcą otaczać się ładnymi przedmiotami, a skoro w ich życiu dużą rolę odgrywa literatura, to oczywiste, że chcą, by ich półki wyglądały dobrze. Wydawnictwa to wiedzą i na tym opierają teraz swoje działania. Książka stała się rekwizytem i łatwym zarobkiem. Edycje limitowane z barwionymi brzegami, twardą oprawą, złoconymi obwolutami czy pachnącymi okładkami pozwalają na sztuczne zawyżenie ceny okładkowej. Czytelnicy są skłonni zapłacić znacznie więcej za książkę, która “dobrze prezentuje się na półce”, traktując ją jako inwestycję lub luksusowy prezent.
Jest to również idealny sposób na ponowną monetyzację starszych, wcześniej wydanych pozycji. Wydawnictwa wznawiają klasykę literatury, bestsellery sprzed lat lub popularne powieści młodzieżowe w nowych, oszałamiających wizualnie oprawach graficznych, zmuszając najbardziej lojalnych fanów do ponownego zakupu tego samego tekstu. Dosłownie, tego samego, a to oznacza brak nowego tłumaczenia, który mocno rzuca się w oczy w przypadku klasyków, ale też nowszych pozycji, jak chociażby Harry Potter. Seria o młodym czarodzieju dostaje nowe wydania co chwilę, jednak tłumaczenie wciąż pozostaje to samo i nawet jeśli mam do niego sentyment, to po przeczytaniu oryginału wiem, jak wiele jest u nas nieścisłości i błędnego przekładu.
Wszystko więc sprowadza się do największego absurdu – wygląd jest ważniejszy od treści. Wydrukowanie tak ładnej książki nie jest specjalnie drogie i najczęściej to wszystko, co dla nas wydaje się świadczyć o wyjątkowości, kosztuje wydawnictwo niewiele, a bardzo mocno podnosi wartość w oczach klientów. To też swoista reklama, bo im ładniejsze wydanie, tym łatwiej przyciągnie wzrok w księgarni lub w materiale recenzenckim. Jednocześnie mam wrażenie, że pod tą piękną okładką kryje się o wiele mniej atrakcyjna treść. Wydawnictwa tną koszty, a na czym najłatwiej zaoszczędzić? Na redakcji i korekcie, które chociaż są kluczowe dla ostatecznej wartości dzieła, są traktowane jako pozycje budżetowe najłatwiejsze do ograniczenia.
Profesjonalny proces wydawniczy ma wiele etapów: pierwsza redakcja na pliku tekstowym, potem co najmniej dwie niezależne korekty, w tym jednej już po składzie, bezpośrednio na pliku przygotowanym do druku. W tym czasie poprawiane są wszystkie błędy, od literówek na niespójności fabularnej skończywszy. Niestety, wielu współczesnych wydawców skraca ten łańcuch, rezygnując z drugiej korekty lub powierzając ją tej samej osobie, a ta jest tylko człowiekiem i może czegoś nie wyłapać. Zdarzają się również takie sytuacje, w przypadku tekstów obcojęzycznych, gdy teksty tłumaczone są kierowane do składu bezpośrednio od tłumacza, bez żadnego wcześniejszego opracowania redakcyjnego.
Do tego jest jeszcze presja czasu. Gdy redaktor lub korektor ma zaledwie kilka dni na przeczytanie i poprawienie trzystustronicowego tekstu, ciężko oczekiwać, że wszystko będzie idealne. Automatyczne narzędzia do korekcji też się nie sprawdzają, bo nie są w stanie zidentyfikować błędów tam, gdzie teoretycznie słowo wciąż jest poprawne (np. morze i może). A przecież jest jeszcze weryfikacja merytoryczna, która wymaga szerokiej wiedzy ogólniej. To właśnie redaktorzy i korektorzy muszą wyłapać, czy dane stroje faktycznie były noszone w epoce, w której dzieje się fabuła lub czy autor nie pomieszał jakichś faktów. Ich zadaniem jest również wytykanie braku logiki w fabule, choć tu mogą jedynie sugerować zmiany, na które autor nie musi się godzić.
Coraz częściej też wydawcy zaczynają eksperymentować ze sztuczną inteligencją, co eliminuje z procesu poprawy ludzką wrażliwość i kontekstowość. Jednak AI robi to szybciej i nie jest tak kosztowna, więc w dobie cięć budżetowych wydaje się rozwiązaniem idealnym.
Bookmedia zrewolucjonizowały rynek wydawniczy i niekoniecznie to coś dobrego
Dzisiejsza literatura promowana jest w internecie, w szczególności na BookToku (sekcja TikToka) i Bookstagramie (części Instagrama). Te cyfrowe ekosystemy, wypełnione recenzentami, vlogerami i pasjonatami książek, zrewolucjonizowały marketing wydawniczy, zabierając głos tradycyjnej krytyce literackiej i oddając ją w ręce recenzentów książkowych. Już nie pisana recenzja, tylko głos i obraz, stymulujące nas wizualnie oraz emocjonalnie. W dobie krótkich treści nikt nie robi rzetelnych recenzji z omówieniem stylu, motywów czy odniesień, teraz robi się krótkie, dynamiczne materiały. A w nich nie da się zrobić pogłębionej analizy krytycznej tekstu, dlatego stawia się na prezentację estetyczną i ekspresję skrajnych emocji.
Twórcy internetowi filmują książki w starannie zaaranżowanych sceneriach – w otoczeniu świec, kubków z kawą i koców. Półki biblioteczne układane są według kolorów okładek, co faworyzuje tytuły o wyrazistej, spójnej palecie barwnej i zdobionych brzegach. Książka staje się elementem tożsamości wizualnej i przynależności do określonej grupy estetycznej. Z kolei, kiedy wchodzimy na treść, też rzadko dostajemy głębszy opis fabuły, bo częściej twórcy stawiają na bezpośrednią, fizjologiczną wręcz reakcję na kulturę. Świetnie klikają się filmy typu “przed i po przeczytaniu zakończenia”, a na nich zapłakane twarze, wyraz szoku, niedowierzania czy zachwytu. Dziś bazujemy na współdzieleniu emocji, nie na ocenie warsztatu pisarskiego autora. Czytelnicy zaś sięgają po książkę nie dlatego, że zachęciła ich wartościowa historia. Oni po prostu chcą przeżyć te same emocje, które widzieli na filmiku.
Wydawnictwa widzą to wszystko i dostosowują swoje strategie marketingowe do tych algorytmów. Influencerzy książkowi otrzymują status patronów medialnych, a współprace recenzenckie polegają na dostarczaniu im przedpremierowych, bogato zdobionych pakietów PR-owych, zawierających dedykowane gadżety i autografy. Algorytm TikToka promuje treści generujące natychmiastowe zaangażowanie, co prowadzi do sytuacji, w której książka może stać się globalnym bestsellerem w ciągu kilku dni wyłącznie dzięki wiralowym trendom, niezależnie od jej faktycznej wartości literackiej. Bookmedia stały się teraz literackim „panem życia i śmierci”, bo to od nich zależy, czy dana książka będzie popularna czy też nie. Nie dotyczy to tylko nowych pozycji, czasem na światło dzienne wychodzą te starsze, w ten sposób dostające swoje kilka minut. Tak, jak możecie się domyślać, wydawcy to również wykorzystują i tworzą nową, piękniejszą i „specjalną” edycję.
Wszystko to sprawia, że książki żyją dzisiaj zatrważająco krótko
Oczywiście – nie wszystkie. Skupiam się tu raczej na popularnej literaturze, której najwięcej jest w mediach. Współczesny cykl życia książki na rynku uległ gwałtownemu i bolesnemu skróceniu. Tradycyjny model, w którym tytuł stopniowo budował swoją obecność i docierał do czytelników przez wiele miesięcy, został zastąpiony przez agresywny model premierowy, zbliżony właśnie do cykli produkcyjnych w branży modowe. W wielu przypadkach to dwa tygodnie. Tydzień przed premierą, gdy bookmedia zachwycają się paczkami PR-owymi oraz tydzień po premierze, kiedy dostajemy recenzje, reakcje i edity. Po tym czasie… ta emocjonalna, świetna i niezapomniana lektura trafia na półkę, obok podobnych sobie, by przejść degradację z literatury do rekwizytu.
Powodem, dla którego książki żyją tak krótko, są również trendy. Podobnie, jak w branży modowej, tak i tutaj mamy różne sezonowe opowieści. W lecie więcej jest romansów z plażą w tle, jesienią królują komfortowe historie idealne do czytania pod kocykiem (wraca też horror i opowieści z dreszczykiem), a zimą chcemy zanurzać się w magii świąt i śnieżnych sceneriach. Jednak pomiędzy tym są również mikrotrendy, zmieniające się równie szybko, jak kolory w kalejdoskopie. Fae, wampiry, anioły, demony, miliarderzy, mafia, smoki, hokeiści… W zależności, co jest aktualnie modne, to się wydaje.
Równie często nie bazuje się nawet na tym, tylko idziemy w konkretne motywy: enemies-to-lovers, only one bed, fake dating. Są to hasła, którymi reklamują te pozycje wydawcy, a potem również bookmedia. Zamiast tworzyć oryginalne narracje, autorzy i wydawcy konstruują fabuły z gotowych klocków, które cieszą się największą popularnością w algorytmach. To masowa produkcja, a ta, jak dobrze wiemy, rzadko ma większą jakość. Nikt nie przejmuje się tym, że realia są kiepskie (bo spora część polskich autorek uparcie osadza historie w USA), bohaterzy płascy, a fabuła ledwo się trzyma. Ważne, by dało się zrobić edity, on był obsesyjnym bad boyem, a ona nie była taka, jak inne.
Tego typu literatura skierowana jest głównie do młodych odbiorców, bo nie ma co ukrywać, oni właśnie tworzą w bookmediach, oni napędzają algorytmy i oni kupują takie książki. Oni też coraz częściej narzekają na wady współczesnej literatury i szukają winnych.
AI w książkach to obecnie wróg publiczny numer jeden
Nie zrozumcie mnie źle, jestem przeciwniczką wykorzystywania sztucznej inteligencji w sztuce. Muzyka, grafiki, książki – wszystko to powinien robić człowiek, bo są to treści opierające się na emocjach, a tego AI nie ma. Kiedy pozwolimy algorytmom rządzić naszą kulturą, będzie naprawdę źle. Dobrze więc, że Bookmedia tak otwarcie to krytykują. Mam jednak wrażenie, że to głos kogoś, kto nagle obudził się w płonącym domu i to po tym, jak sam wcześniej ten dom podpalił.
Bo to nie tak, że AI nagle zepsuło nam książki. Najpierw zepsuliśmy je sami. W dobie szybko zmieniających się trendów, estetyzacji ważniejszej od treści, krótkich filmików w ogóle niezahaczających o analizę ciężko jest tworzyć coś, co nie zniknie po tygodniu. Nie jest to wina autorów, a raczej nie tak całkiem, bo oni zwyczajnie chcą się wybić, a wydawnictwa narzucają im mordercze tempo i dostosowywanie się do warunków na rynku. A kiedy to robią, wydawca ze swojej strony skąpi na redakcji i korekcie, przez co wielu autorom przypina się łatki grafomanów. Czasem słusznie, czasem jednak dlatego, że zabrakło kogoś, kto normalnie powinien wytknąć im te błędy.
W ten sposób tworzy nam się swoiste błędne koło, a bookmedia to trochę taki chomik w kołowrotku, który to wszystko napędza. Słusznie twórcy narzekają na AI, ale serio, czy ta sztuczna inteligencja byłaby aż tak kusząca, gdy autor miał czas i możliwość napisania tego, co naprawdę chce? Bez gonienia za trendami, za nierealnymi terminami i dbania o to, aby główny bohater był dostatecznie mroczny i pociągający, by później trafić na czyjąś listę bookboyfriendów.
Nie obchodzą mnie okładki, obchodzi mnie treść
Oczywiście, że na półkach mam sporo książek nowych i ładnie wydanych, ale w gruncie rzeczy wygląd ma dla mnie marginalne znacznie. Lwia część pozycji w mojej domowej biblioteczce to tytuły kupione z drugiej ręki, a musicie wiedzieć, że najczęściej wybieram najtańsze oferty, bo nie lubię niepotrzebnie przepłacać. Nie przeszkadzają mi uszkodzenia na okładce, a jedynym wymogiem dotyczącym używanych książek jest to, by strony nie wypadały. A jeśli coś jest zarysowane, pogięte albo przybrudzone? To nie ma znaczenia. Często też jeżdżę na kiermasze biblioteczne w swoim mieście, bo to idealna okazja na wyrwanie ciekawych tytułów za grosze.
Nie jest to BookTokowe ani Bookstagramowe podejście. Nie dotyczy zapewne również tych osób, które nie siedzą w literaturze young adult lub pokrewnej. Tą szybko zmieniającą się modę widać najlepiej w romansach, romantasy i dark romansach, czyli tych najpopularniejszych gatunkach. To one uzależnione są od trendów i algorytmów, jakby ktoś w ogóle nie wierzył, że da się tu jeszcze zrobić coś dobrego. Niestety, dla wielu wydawnictw są one również głównym źródłem przychodów. Równie smutny jest fakt, że nawet ci poważniejsi gracze nie są odporni na rynkowe zmiany. Pogorszenie się jakości tekstu widać w ambitniejszej fantastyce, science fiction czy literaturze obyczajowej.
Być może jednym ze sposobów na wymuszenie zmian, byłaby stabilizacja rynku poprzez wprowadzenie regulacji prawnych chroniących cenę książki. Ograniczyłoby to wojny cenowe i pozwoliło na wydłużenie cyklu życia książki. Jednak dla mnie istotniejsze jest odcięcie kultury literackiej od algorytmów wizualnych, dla których jakość teksu jest elementem drugorzędnym. Tak, jak w modzie, tak i tutaj trzeba postawić na jakość, zwłaszcza że czytanie nas kształtuje.
Skoro książkowe fast fashion trafia zwykle do młodych osób, to właśnie oni dorastają na kiepskich, często też toksycznych treściach, które jednak się klikają. To oni czerpią z tych książek złe wzorce, bo na topie jest romantyzowanie przemocy i szkodliwych zachowań. Oczywiście, to dobrze, że młodzież czyta, ale czy pochłanianie książek pełnych błędów nie jest przypadkiem gorsze do nieczytania w ogóle?