Do tej pory większość z nas intuicyjnie postawiłaby na sen, uznając go za jedyny logiczny wybór dla zmęczonego organizmu. W końcu trening tylko nas bardziej zmęczy. Tymczasem najnowsze doniesienia ze świata nauki pokazują, że krótka aktywność fizyczna potrafi zdziałać dla naszej pamięci niemal dokładnie to samo.
Rower kontra drzemka. Zdumiewająco zbieżne liczby
Naukowcy z kanadyjskiego McGill University opublikowali w „Proceedings of the National Academy of Sciences” wyniki wyjątkowo dociekliwego eksperymentu. Zamiast opierać się na subiektywnych odczuciach uczestników, badacze postanowili poddać bezsenności 54 zdrowych, młodych dorosłych, trzymając ich w warunkach laboratoryjnych bez snu przez pełne 30 godzin.
Po tej wyczerpującej próbie podzielono ich na trzy odrębne grupy. Pierwsza otrzymała szansę na dłuższą, 90-minutową drzemkę, która pozwoliła na przejście przez pełen cykl senny. Druga grupa trafiła na rowery stacjonarne, gdzie przez zaledwie 20 minut wykonywała trening o umiarkowanej i wysokiej intensywności. Trzecia część badanych stanowiła grupę kontrolną – też wsiedli na stacjonarny rower, ale nie musieli kręcić pedałami.
Krótko po zakończeniu tych aktywności wszystkim uczestnikom zaprezentowano zestaw zdjęć, nie dając im przy tym żadnego polecenia zapamiętywania widoków. Po ptostu chwila patrzenia na obrazki. Prawdziwy test nadszedł dopiero trzy dni później, gdy naukowcy sprawdzili, ile z tych kadrów badani są w stanie poprawnie rozpoznać. Wyniki zaskoczyły samych autorów projektu. Osoby po drzemce uzyskały o 23 procent lepszy wynik w zapamiętywaniu niż grupa kontrolna, podczas gdy grupa trenująca przez 20 minut wykazała poprawę na poziomie 21 procent. W ujęciu statystycznym różnica między wpływem drzemki a treningu okazała się niezauważalna.
Te wnioski idealnie rezonują z wcześniejszymi ustaleniami badaczy z University of Portsmouth, którzy udowodnili, że dwudziestominutowa jazda na rowerze znacząco poprawia funkcje poznawcze u osób z deprywacją snu, nawet w warunkach niedotlenienia.
Dwoma różnymi drogami do tego samego celu. Co dzieje się w głowie?
Prawdziwy przełom w kanadyjskim badaniu polegał jednak na jednoczesnym monitorowaniu aktywności elektrycznej mózgu uczestników za pomocą elektroencefalografii. Dane z EEG pokazały, że choć drzemka i ćwiczenia dały identyczny końcowy efekt zapamiętywania, to neurony doszły do niego zupełnie innymi ścieżkami.
U osób, które spędziły półtorej godziny na śnie, wskaźniki zmęczenia mózgowego wyraźnie spadły. Aktywność fal wolnych uległa wyciszeniu, co oznacza, że organ ten po prostu fizycznie odpoczął i zregenerował swoje zasoby. Im silniejszy był ten spadek biochemicznego zmęczenia, tym lepsze wyniki uczestnicy osiągali w testach pamięciowych.
W przypadku grupy ćwiczącej na rowerach wydarzyło się coś zupełnie innego. Wskaźniki zmęczenia w ich mózgach pozostały na dokładnie tak samo wysokim poziomie, jak u osób z grupy kontrolnej, które nie robiły nic. Trening wcale nie sprawił, że mózg poczuł się bardziej wypoczęty. Zamiast tego wysiłek fizyczny uaktywnił zupełnie inny zestaw sygnałów neuronowych, związanych z wydajnością przetwarzania informacji w momencie patrzenia na obrazki. Drzemka dała mózgowi upragniony reset, z kolei krótki trening nie przyniósł ulgi, ale zmusił przemęczony organ do znacznie wydajniejszej pracy na bieżąco.
Ratunek dla tych, którzy nie mają wyboru
Brak snu niszczy niemal każdy aspekt naszego codziennego funkcjonowania, ale bądźmy szczerzy, ogromna część społeczeństwa po prostu nie może w środku dnia rzucić wszystkiego i udać się na drzemkę. Pielęgniarki, piloci, młodzi rodzice czy pracownicy zmianowi bardzo często mają rozregulowany rytm dobowy i nie śpią tyle, co powinni. Właśnie w takich warunkach krótka, łatwo dostępna aktywność fizyczna staje się bezcennym narzędziem do zachowania ostrości umysłu. Nawet rodzic czuwający nad maluchem łatwiej będzie w stanie pojeździć na rowerze stacjonarnym niż się zdrzemnąć.
Trzeba jednak pamiętać, że ani drzemka, ani wysiłek fizyczny nie stanowią pełnowartościowego zastępstwa dla zdrowego, całonocnego odpoczynku. Badacze traktują te metody jako rozwiązania doraźne – sprytny sposób na przetrwanie jednego trudnego dnia, a nie długofalową strategię życiową. Warto cały czas to podkreślać, bo według szacunków od 20 do 40 procent dorosłych na świecie zmaga się z przewlekłym niedoborem snu, co generuje gigantyczne straty gospodarcze.
Gdy więc następnym razem przyjdzie nam mierzyć się z wymagającym dniem po zaledwie czterech godzinach snu, warto dostosować strategię do swoich możliwości. Jeśli więc sytuacja pozwala na zrobienie drzemki, zregenerujmy mózg. Jeśli jednak obowiązki na to nie pozwalają, szybki, 20-minutowy spacer lub intensywna jazda na rowerze zrobią dla naszej głowy realną różnicę, dając potrzebne wsparcie poznawcze niezależnie od tego, jak bardzo zmęczeni wciąż się czujemy.