Prestiżowa statuetka trafiła do dr Kunihiro Hattoriego, dr Takehisy Kitazawy oraz dr Tomoyukiego Igawy z należącej do Grupy Roche japońskiej firmy Chugai Pharmaceutical.
Doceniono ich za wynalezienie emicizumabu (nazwa handlowa Hemlibra) – pierwszego w historii przeciwciała dwuspecyficznego, które naprawia wrodzoną lukę molekularną i odtwarza funkcję brakującego białka, niosąc ratunek ponad 30 tysiącom pacjentów w ponad 120 krajach na całym świecie.
Krwawy dramat i pułapka dożylnych wlewów
Hemofilia A jest rzadką, uwarunkowaną genetycznie chorobą sprzężoną z chromosomem X, dotykającą niemal wyłącznie mężczyzn (średnio 1 na 4000 żywych urodzeń). Organizmy chorych nie produkują białka zwanego czynnikiem krzepnięcia VIII, bez którego krew nie potrafi krzepnąć.
Czytaj też: „Kiedyś to policzyłem. Dożylnych zastrzyków podałem sobie w życiu około 3 tysięcy”
Prowadzi to do niebezpiecznych krwawień samoistnych – najczęściej do stawów kolanowych, łokciowych i skokowych oraz mięśni. Powtarzające się wylewy wywołują paraliżujący ból, stany zapalne oraz trwale niszczą narząd ruchu, prowadząc do niepełnosprawności.
Przez dekady jedynym leczeniem było dożylne uzupełnianie brakującego białka VIII. Niestety terapia ta obarczona jest wieloma problemami. Największy z nich to stosunkowo krótki czas działania czynnika VIII, co wymusza regularne dożylne wlewy, często kilka razy w tygodniu. Szczególnie dla małych dzieci oznaczało to wieloletnie obciążenie związane z dostępem do żyły i regularnymi zastrzykami.
Pojawiał się jeszcze jeden bardzo poważny problem. U części pacjentów układ odpornościowy zaczynał rozpoznawać podawany czynnik VIII jako obce białko i wytwarzał przeciwko niemu inhibitory. Wówczas podawanie czynnika VIII przestawało działać tak, jak powinno. Według dostępnych danych inhibitory rozwijają się u około 30 proc. osób z hemofilią A leczonych koncentratami FVIII.
Molekularny most. Jak szalony pomysł japońskich naukowców zrewolucjonizował leczenie hemofilii
W sierpniu 2000 roku dr Kunihiro Hattori, kierujący zespołem badawczym w Chugai Pharmaceutical, zaczął analizować proces krzepnięcia oraz funkcję czynnika VIII pod zupełnie nowym kątem.
Sam czynnik VIII stanowi kofaktor – molekularne rusztowanie. W zdrowej krwi chwyta on aktywowany czynnik IX (FIXa) oraz czynnik X (FX) i zbliża je do siebie na powierzchni płytki krwi, umożliwiając aktywację czynnika Xa i powstanie trwałego skrzepu. Nie dzieje się tak w organizmie człowieka, któremu czynnika VIII brakuje.
Naukowcy zaczęli zadawać sobie pytanie, czy zamiast zastępować brakujący czynnik VIII, można stworzyć cząsteczkę, która będzie wykonywała jego funkcję? Stanowiła niejako most, który wykona jego pracę, „ustawi” obok siebie czynnik IXa i X.
Koncept wydawał się szalony, gdyż naturalne przeciwciała są symetryczne i wiążą tylko jeden cel. Dr Hattori zaproponował jednak coś innego – przeciwciało o innej budowie strukturalnej, dwuspecyficzne. W ten sposób powstał emicizumab. Co kluczowe, cząsteczka, mając zupełnie inną budowę niż czynnik VIII, była całkowicie niewidoczna dla inhibitorów obecnych u chorych na hemofilię!
Przeciwciało ma kształt litery Y. Prawy „bark” łapie w osoczu cząsteczkę czynnika IXa, a lewy chwyta czynnik X, następnie zbliża je na precyzyjną odległość na powierzchni aktywowanych płytek krwi, umożliwiając natychmiastowy przebieg reakcji.
40 tysięcy prób i molekularne LEGO
Droga do sukcesu nie była jednak prosta. Bo przecież naukowcy nie stworzyli po prostu jednego przeciwciała i nie okazało się ono od razu skutecznym lekiem. Trzeba było znaleźć odpowiednią cząsteczkę spośród dziesiątek tysięcy możliwości.
W efekcie podczas całego procesu wyłaniania kandydata wygenerowano około 40 000 bispecyficznych przeciwciałi każde z nich poddano odpowiednim testom funkcjonalnym. Trzeba było jednocześnie brać pod uwagę działanie cząsteczki, zachowanie w organizmie, bezpieczeństwo, rozpuszczalność i możliwość wytwarzania na dużą skalę.
Oceniono około 2400 wariantów cząsteczki. Ostatecznie, w 2010 roku wyłoniono zwycięską, oznaczoną początkowo jako ACE910, która potem otrzymała nazwę emicizumab, a handlową: Hemlibra.
Naukowcy musieli rozwiązać jeszcze jeden problem: jak produkować skomplikowane przeciwciała bispecyficzne w sposób wydajny i powtarzalny. W tym celu Chugai opracowało własną technologię inżynierii przeciwciał ART-Ig, która pomogła zwiększyć wydajność produkcji i oczyszczania takich cząsteczek.
Przełom w terapii hemofilii A
Hemlibra została po raz pierwszy zatwierdzona przez FDA w 2017 r. – początkowo dla pacjentów z hemofilią A i inhibitorami czynnika VIII, a od 2018 r. również dla pacjentów bez inhibitorów. W Europie pozwolenie na dopuszczenie do obrotu zostało wydane 23 lutego 2018 r.
I jakkolwiek nie jest ona „lekiem na hemofilię”, ponieważ nie naprawia genu za chorobę odpowiedzialnego ani nie powoduje, że organizm zaczyna produkować prawidłowy czynnik VIII, jest terapią profilaktyczną, która naśladuje funkcję tego czynnika.
Spośród 15 zatwierdzonych na świecie przeciwciał dwuspecyficznych Hemlibra pozostaje jedyną cząsteczką, która omija wrodzony defekt genetyczny i w pełni odtwarza utraconą funkcję organizmu.
Potwierdziły to dobitnie badania kliniczne o nazwieHAVEN 1 (obejmujące osoby z hemofilią A i inhibitorami czynnika VIII) oraz HAVEN 3 (osoby z hemofilią A bez inhibitorów), wskazując, że profilaktyka emicizumabem znacząco ograniczała liczbę krwawień w porównaniu z jej brakiem.
Życie bez strachu: Co Hemlibra zmieniła dla pacjentów?
Jedną z najbardziej praktycznych konsekwencji odkrycia jest sposób podawania emicizumabu. Hemlibra jest podawana podskórnie, a nie dożylnie. Dzięki właściwościom cząsteczki może również działać znacznie dłużej niż podawany dożylnie czynnik VIII.
To zmieniło codzienny ciężar profilaktyki dla wielu pacjentów i ich rodzin. Zamiast bolesnych wlewów dożylnych – prosty zastrzyk podskórny, w zależności od schematu dawkowania podawany raz w tygodniu, raz na dwa lub cztery tygodnie.
Stabilna i skuteczna profilaktyka sprawia, że życie chorego nie różni się praktycznie od życia osoby zdrowej, nie ma tu paraliżującego lęku przed krwotokiem i jego konsekwencjami. A cała historia tego przełomowego odkrycia to dowód na to, że w medycynie przełom nie zawsze polega na znalezieniu lepszego sposobu wykonania starego pomysłu.
Czasem trzeba po prostu zadać zupełnie inne pytanie.
Na podstawie:
- Bispecific antibody for treating hemophilia A. 2026 Lasker~DeBakey Clinical Medical Research Award, https://laskerfoundation.org/winners/bispecific-antibody-for-treating-hemophilia-a/, data dostępu: 06.10.2026 r.
- https://www.chugai-pharm.co.jp/english/news/detail/20260909210000_1283.html, data dostępu: 06.10.2026 r.
- Oldenburg J., Mahlangu J.N., Kim B. et al. Emicizumab Prophylaxis in Hemophilia A with Inhibitors, https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa1703068, data dostępu: 06.10.2026 r.
- Oldenburg J., Mahlangu J.N., Kim B. et al. Emicizumab Prophylaxis in Patients Who Have Hemophilia A without Inhibitors, https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa1803550, data dostępu: 06.10.2026 r.
- Hattori K., Kitazawa T., Igawa T. From Biological Insight to a New Class of Medicines for Hemophilia A, https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2853865, data dostępu: 07.10.2026 r.
- Kitazawa T., Igawa T., Sampei Z. et al. A bispecific antibody to factors IXa and X restores factor VIII hemostatic activity in a hemophilia A model, https://www.nature.com/articles/nm.2942, data dostępu: 07.10.2026 r.