Kolejne części kultowych filmów, remake’i dawnych przebojów, odświeżone wersje gier, powroty zespołów, winyle, kasety i estetyka sprzed kilku dekad. Wystarczy spojrzeć na repertuar kin, katalogi platform streamingowych czy zapowiedzi wydawców gier, żeby zauważyć, że przeszłość nie zamierza odchodzić na emeryturę. Wręcz przeciwnie. Regularnie wraca w nowych opakowaniach, a my często przyjmujemy ją z otwartymi ramionami.
Czy rzeczywiście brakuje nam nowych pomysłów? A może po prostu potrzebujemy czegoś znajomego w świecie, który zmienia się szybciej, niż jesteśmy w stanie za nim nadążyć? Odpowiedź kryje się gdzieś pomiędzy psychologią, mechanizmami rynku i naszym przywiązaniem do historii, które już znamy.
Nostalgia to coś więcej niż tęsknota za dzieciństwem
Przez długi czas nostalgia nie miała najlepszej reputacji. Sam termin powstał w XVII wieku i początkowo opisywał dotkliwą tęsknotę za domem, wiązaną nawet z problemami zdrowotnymi. Dziś psychologia postrzega ją znacznie szerzej i określa jako złożone doświadczenie emocjonalne, w którym przyjemność miesza się niekiedy ze smutkiem, a osobiste wspomnienia łączą się z poczuciem utraconego czasu.
Badacze Constantine Sedikides i Tim Wildschut od lat analizują nostalgię jako emocję, która może pomagać człowiekowi radzić sobie z trudnymi doświadczeniami. Ich prace wskazują, że przywoływanie nostalgicznych wspomnień może wzmacniać poczucie ciągłości własnej tożsamości, zwiększać poczucie sensu i przypominać nam o relacjach, które są dla nas ważne.
W praktyce nie chodzi więc wyłącznie o to, że tęsknimy za dawnymi czasami. Nostalgia pozwala nam również przypomnieć sobie, kim byliśmy, co nas ukształtowało i z kim dzieliliśmy ważne chwile. Stara piosenka może przywołać wspomnienie pierwszej miłości, gra przypomnieć o przyjaźni z czasów szkolnych, a powrót do ulubionego serialu pozwolić na chwilę odzyskać atmosferę okresu, w którym oglądaliśmy go po raz pierwszy.
Nie chodzi tu nawet o to, by pamiętać przeszłość jako coś idealnego, bo prawda jest taka, że nikt nie miał perfekcyjnego dzieciństwa czy okresu nastoletniego. Zawsze były tam trudności, ale to wcale nie oznacza, że nie możemy tęsknić za tym czasem. Wspomnienia nie są przecież nagraniem, które odtwarzamy bez zmian. Z czasem nabierają nowego znaczenia, a poszczególne wydarzenia układamy w opowieść o własnym życiu. Właśnie dlatego nostalgia może być tak przyjemna, a jednocześnie trochę bolesna. Przypomina nam o czymś ważnym, a jednocześnie też o tym, że nie da się tam naprawdę wrócić.
Bezpieczna przystań w niepewnym świecie
Odpowiedź na pytanie, dlaczego tak chętnie wracamy do znanych historii, jest dość prosta i ogólnie można ją sprowadzić do jednego – są one bezpieczne. Tak zresztą tłumaczą to niektórzy, wskazując na potrzebę emocjonalnej stabilności. W codziennym życiu musimy mierzyć się z niepewnością, zmianami i decyzjami, których konsekwencji nie znamy. Tymczasem ulubiony film nie zaskoczy nas zakończeniem, a znajoma gra nie zmieni nagle zasad tylko dlatego, że świat za oknem stał się bardziej skomplikowany.
Sama często wracam do ulubionych książek, mam też kilka takich tytułów, które czytam sobie mniej więcej co roku. Czy narzekam na za mało pozycji do czytania? Wręcz przeciwnie, a mimo to, nadal to robię, bo wiem, co się wydarzy. Znam i kocham te historie. Wiem, jakie emocje ze sobą niesie i właśnie po to, znów po nią sięgam. Dokładnie tak samo jest z muzyką, filmami i większością popkultury. Nie trzeba uczyć się niczego nowego ani poświęcać czasu na coś, co może okazać się niewypałem.
To jednak nie wszystko. Badania Sedikidesa i Wildschuta sugerują, że nostalgia może pomagać w radzeniu sobie z poczuciem osamotnienia, brakiem sensu czy zagrożeniem. Wspomnienia często mają bowiem charakter społeczny. Przywołujemy w nich rodzinę, przyjaciół, partnerów i ludzi, z którymi dzieliliśmy doświadczenia. W ten sposób nostalgia nie tylko odtwarza przeszłość, ale też przypomina nam o więziach, które nadają życiu znaczenie.
Nie oznacza to oczywiście, że oglądanie starego serialu rozwiąże nasze problemy. Nostalgia nie zastąpi odpoczynku, relacji ani rzeczywistej zmiany sytuacji. Może jednak zapewnić chwilę emocjonalnego wytchnienia i pomóc uporządkować własne doświadczenia. Istnieje przy tym pewna pułapka, bo zawsze jest coś. Jeśli zaczynamy wierzyć, że wszystko, co dobre, wydarzyło się kiedyś, a teraźniejszość nie ma nam już nic do zaoferowania, wspominanie może zmienić się w nieustanne porównywanie rzeczywistości z wyidealizowaną przeszłością. To już niekoniecznie daje ukojenie, a często może nawet utrudniać zaangażowanie się w to, co dzieje się teraz. Kończymy potem jako jedna z tych osób, która ciągle mówi „a kiedyś to było”.
Dwa oblicza nostalgii
Rozmawiając o nostalgii ciężko nie zahaczyć o książkę The Future of Nostalgia z 2001 roku, autorstwa Svetlany Boym. To właśnie tam wyróżniono dwa sposoby przeżywania nostalgii: odtwórczy i refleksyjny.
Nostalgia odtwórcza skupia się na pragnieniu odzyskania utraconego świata. W tym ujęciu przeszłość staje się czymś, co należy odbudować, odtworzyć i przywrócić w możliwie niezmienionej postaci. Ten mechanizm bardzo łatwo zauważyć w oczekiwaniach do popkulturowych powrotów. Fani chcą, żeby nowa odsłona kultowej serii wyglądała i brzmiała dokładnie tak jak oryginał, a każda zmiana może być odbierana jako zdrada tego, co pokochali.
Tu przykładów nie trzeba szukać daleko, bo wciąż jesteśmy na etapie oczekiwania na premierę serialu Harry Potter i wszelkie doniesienia związane z obsadą oraz decyzjami twórców mocno elektryzują fanów. Sama wychowywałam się z tą serią, oglądałam filmy wiele razy, książki czytałam jeszcze więcej, więc siłą rzeczy trochę śledzę, co tam się dzieje. Ciężko nie zauważyć, że fani patrzą na to, co robi Warner Bros. przez pryzmat nostalgii. W ich głowach filmy urosły do miana kultowych, ale kiedy spojrzymy na to chłodnym okiem, to zauważymy, że nie są one takie świetne. Pomijają ogrom wątków, spłycają niektóre, wprowadzają konkretne zmiany pod inne medium, bo film i książka nie działają tak samo. Mimo to kontrowersje trwają i już, bez obejrzenia żadnego odcinka, wydawany jest werdykt. Bo poprzednia wersja była lepsza. Czyżby?
Nostalgia refleksyjna działa już inaczej, ponieważ nie udaje, że czas można cofnąć. Pozwala cieszyć się wspomnieniami, dostrzegać ich niedoskonałości i zastanawiać się nad tym, dlaczego właśnie te doświadczenia są dla nas ważne. Może wykorzystywać przeszłość jako inspirację, a nie gotowy wzorzec do skopiowania. Ta różnica jest szczególnie interesująca, właśnie gdy spojrzymy na reakcje na współczesne remake’i. Jedni chcą zobaczyć dokładnie tę samą historię, tylko z lepszą grafiką i nową obsadą. Inni oczekują, że twórcy zachowają ducha oryginału, ale odważą się opowiedzieć coś nowego. W pierwszym przypadku nostalgia próbuje przywrócić utracony świat. W drugim pozwala ponownie go odwiedzić, jednocześnie uznając, że ani my, ani kultura nie stoimy już w tym samym miejscu.
Popkultura, która nie chce dorosnąć do przyszłości
Ustaliliśmy już, że nostalgia jest zupełnie naturalnym ludzkim doświadczeniem, więc czy kogokolwiek to dziwi, że przemysł rozrywkowy (i nie tylko zresztą) nauczył się ją wykorzystywać? Zresztą, nie ma w tym niczego złego, przynajmniej teoretycznie. Skoro potrzebujemy takich rzeczy, to wydajemy na nie pieniądze. Problem w tym, że staje się to często dominującą strategią biznesową.
Simon Reynolds opisał ten mechanizm w Retromania: Pop Culture’s Addiction to Its Own Past z 2011 roku. Jego zdaniem współczesna kultura popularna coraz intensywniej przetwarza własną historię. Zamiast konsekwentnie poszukiwać nowych kierunków, wraca do dawnych estetyk, gatunków i ikon. Przeszłość nie jest już tylko źródłem inspiracji, a staje się ogromnym archiwum, z którego można bez końca wybierać kolejne elementy.
Wystarczy spojrzeć na muzykę, kino czy gry. Dawne zespoły wracają na scenę, popularne filmy dostają nowe wersje, a marki znane z dzieciństwa ponownie trafiają do sprzedaży. Nawet estetyka kolejnych dekad może stać się gotowym produktem – od mody inspirowanej latami 90. po interfejsy i sprzęt nawiązujące do pierwszych dekad cyfrowej rewolucji.
Jeszcze dalej idzie Mark Fisher, który w swoich rozważaniach nad kulturą rozwijał pojęcie hauntologii, czyli widmowej obecności utraconych możliwości. W jego interpretacji współczesność jest nawiedzana przez wizje przyszłości, które kiedyś wydawały się możliwe, ale nigdy się nie urzeczywistniły. Zamiast wymyślać zupełnie nowe formy, kultura powraca do dawnych wyobrażeń o tym, jak mogłoby wyglądać jutro i tak się to wszystko kręci.
Wiecie, jak zwykle takie podejście ma swoje dwie strony. Nie można powiedzieć, że każda kontynuacja czy retroinspiracja są złe i wywodzą się jedynie z kryzysu kreatywności. Przeszłość zawsze była ważnym źródłem artystycznych pomysłów. Różnica sprowadza się do tego, czy jest ona twórczo przekształcona, czy tylko polega na coraz sprawniejszym odtwarzaniu znanych wzorców?
Wrócę tu jeszcze do wspomnianego Harry’ego Pottera. Szalenie podoba mi się fakt, iż twórcy mają zamiar poświęcić więcej czasu (przynajmniej w pierwszym sezonie) na pokazanie życia bohaterów poza Hogwartem. Na nielicznych ujęciach widzieliśmy już więcej dzieciństwa Harry’ego u Dursley’ów, dwór Malfoyów czy Norę i Weasley’ów. Bardzo potrzebowałam takiego uzupełnienia tego uniwersum i osobiście cieszę się, że to dostajemy. Również podobają mi się reinterpretacje klasycznych baśni. Jasne, wielu z nim można sporo zarzucić, ale ogólnie to dobry kierunek. Nadal jest znana historia, jednak ta osobista interpretacja twórcy nadaje sens powstawaniu kolejnego dzieła.
Nostalgia się opłaca. Dlaczego studia wolą znane marki?
Psychologia wyjaśnia, dlaczego odbiorcy chętnie wracają do znanych historii. Ekonomia pomaga zrozumieć, dlaczego producenci tak często im to umożliwiają. Nie da się ukryć, że tworzenie nowej marki filmowej wymaga nie tylko nakładów na produkcję, ale też przekonania widzów, iż warto poświęcić jej czas i pieniądze. W przypadku znanej serii część tej pracy została już wykonana. Istnieje rozpoznawalne uniwersum, baza fanów, wcześniejsze wyniki finansowe i wiedza o tym, do kogo kierować kampanię promocyjną.
To właśnie dlatego duże wytwórnie tak chętnie sięgają po sequele, prequele, remaki i rebooty. Nie oznacza to, że każda znana marka gwarantuje sukces. Zmniejsza jednak część niepewności związanej z wprowadzeniem zupełnie nowego pomysłu na rynek. Według danych produkcje oparte na franczyzach odpowiadały w latach 2019–2025 za około 73–82,5 proc. przychodów kinowych. Z kolei przeciętny zwrot z inwestycji w przypadku franczyz niż produkcji oryginalnych wyniósł odpowiednio 3,1 i 1,8 raza.
Takie liczby dobrze pokazują, dlaczego producenci preferują rozpoznawalne marki – bo generują one zysk. Oczywiście, nie można wziąć tych danych i mówić, że każdy sequel jest bardziej dochodowy od każdego nowego filmu ani że sama nostalgia odpowiada za sukces franczyz. Znaczenie mają również jakość produkcji, marketing, obsada, dystrybucja i zmieniające się oczekiwania widowni. Mimo to, coś, co już znamy przyciągnie nas szybciej niż oryginalne dzieło. Nawet jeśli dana produkcja wywołuje kontrowersje i finalnie okazuje się kiepska, w dniu premiery i krótko później i tak zaliczy spore przychody.
Z perspektywy biznesowej decyzja jest tu zrozumiała. Jeśli firma może zainwestować pieniądze w historię, którą odbiorcy już znają, ma powód, by rozważyć taki projekt przed ryzykownym eksperymentem. Niestety, łatwo zauważyć, iż dla niektórych ostrożność staje się jedyną słuszną strategią, przez co nowe pomysły coraz trudniej znajdują swoje miejsce na rynku.
Gry, remake’i i powrót do dawnych światów
Szczególnie ciekawie widać to w branży gier wideo. Tutaj nostalgia nie ogranicza się do przypominania sobie dawnych historii. Może oznaczać ponowne wejście do świata, który kiedyś zajmował nam dziesiątki albo setki godzin. W tej kategorii od razu trzeba rozgraniczyć remake’i i remastery, bo zdecydowanie nie są one tym samym. Remaster zazwyczaj odświeża istniejącą grę technicznie, poprawiając między innymi rozdzielczość, tekstury czy zgodność z nowszym sprzętem. Remake może natomiast przebudować produkcję od podstaw, wykorzystując nowy silnik, zmienione mechaniki i współczesne rozwiązania projektowe.
Dla gracza to różnica istotna. Remaster pozwala ponownie odwiedzić znajome miejsce, zupełnie tak, jak niedawno zrobiło CD-Project z Wiedźminem 3. Z kolei remake może dać szansę na doświadczenie go w zupełnie nowy sposób. Dobrym przykładem jest Resident Evil 4 Remake, czyli odświeżona od podstaw wersja gry z 2005 roku. Remake sprzedał się w milionach egzemplarzy, pokazując, że odnowienie dobrze znanego tytułu może zainteresować zarówno wieloletnich fanów, jak i nowych odbiorców.
Ci drudzy są szczególnie ważni. Nie każdy kupujący remake pamięta premierę oryginału, dla części graczy to po prostu nowa gra, którą polecają znajomi, chwalą recenzenci albo która pasuje do ich zainteresowań. Nostalgia jednych odbiorców nie musi być nostalgią wszystkich. Dla jednych to podróż sentymentalna, a dla innych to pierwsze spotkanie z daną historią. Kluczowe jest, by twórcy potrafili to ze sobą pogodzić.
Nie tylko filmy. Tęsknimy również za dawną technologią
Nostalgia coraz wyraźniej obejmuje również przedmioty, które jeszcze niedawno uznawaliśmy za przestarzałe. Płyty winylowe, kasety magnetofonowe, odtwarzacze CD, aparaty cyfrowe z dawnych lat i telefony pozbawione rozbudowanych funkcji smartfonów kilka lat temu były przeżytkiem, a dziś ponownie budzą zainteresowanie. Część tych produktów kupują osoby, które pamiętają je z młodości, podczas gdy inni odkrywają je po raz pierwszy, traktując jako alternatywę dla współczesnej technologii.
Dlaczego jednak przedmiot, który kiedyś wymienialiśmy na nowszy model, nagle zyskuje urok? Tu może chodzić o fizyczność i ograniczenia. Kiedy wszystko jest cyfrowe, w pewnym momencie łapiemy się na tym, że płacimy za wiele rzeczy, a żadnej z nich nie posiadamy i nie możemy nawet dotknąć. Płyta ma okładkę, którą można wziąć do ręki. Kaseta wymaga odtworzenia na konkretnym urządzeniu. Aparat nie musi oferować setek filtrów ani automatycznie przesyłać zdjęć do chmury. Takie rozwiązania tworzą bardziej namacalną relację z technologią, dają poczucie posiadania, a czasem również wymuszają większą uważność.
Nie chodzi mi oczywiście, że każdy zakup winyla to protest przeciwko cyfryzacji. Dla jednej osoby będzie to sposób na odzyskanie wspomnień, dla innej kolekcjonerska pasja, a dla kolejnej po prostu estetyka, która jej się podoba. Każdy człowiek jest inny. Mimo to, nostalgia w technologii również jest obecna i ostatnio staje się coraz lepiej zauważalna. Najważniejsze jednak, przynajmniej dla mnie, jest to, że większość urządzeń nie jest tylko „starym w nowym opakowaniu”. Producenci szukają sposobów na pogodzenie przeszłości z nowoczesnością i w wielu przypadkach wychodzi z tego coś naprawdę ciekawego.
Czy nie mamy już dość powrotów?
Pisząc o tym zaczęłam się głęboko zastanawiać nad swoim własnym podejściem do takich nostalgicznych powrotów i chyba jedyne, co mogę odpowiedzieć jest wyświechtane – to zależy. Jak już wspominałam, mam sporo rzeczy, do których regularnie wracam i mnie nie nudzą. Ale pośród nich są też takie, które z biegiem lat jednak zaczęły mnie nużyć i dałam im odejść.
W szerszym ujęciu pojawia się pojęcie franchise fatigue, czyli zmęczenia franczyzą. Oznacza ono sytuację, w której odbiorcy tracą zainteresowanie serią wskutek nadmiaru kolejnych części, powtarzalnych rozwiązań albo wrażenia, że nowa produkcja niewiele wnosi do znanej historii. Wiele długich serii na to cierpi. Widzieliśmy to w Piratach z Karaibów, Star Warsach, czy nawet w Marvelu, który jest najbardziej jaskrawym przykładem ostatnich lat. Jest tego za dużo, próg wejścia jest coraz wyższy, a ostatecznie większość z tych filmów ma podobny schemat.
W growym światku najczęściej wymienia się serie Assassin’s Creed i Call of Duty. Ta ostatnia jest ciekawym przykładem, bo nadal kręci duże zyski, a jednocześnie społeczność ciągle narzeka na brak innowacji “kopiowanie i wklejanie” zawartości oraz niedopracowane kampanie fabularne.
Na szczęście nie każda seria kończy w ten sposób. Dobrze przemyślana kontynuacja może rozwinąć bohaterów, zmienić perspektywę i opowiedzieć historię, której nie dało się przedstawić wcześniej. Podobnie remake może wykorzystać znany punkt wyjścia, żeby poruszyć nowe tematy lub dostosować opowieść do współczesnych odbiorców. Jeśli też minie wystarczająco dużo czasu od poprzedniej odsłony, kontynuacja staje się bardzo pożądana, jak np. nadchodzące GTA VI. Podobnie było również sequelami Top Guna czy Gwiezdnych Wojen. Co prawda ta ostatnia franczyza ostatecznie mocno poszybowała w dół, ale sam powrót w 2015 roku był wielkim wydarzeniem.
Wychodzi więc na to, że lubimy powroty, o ile nie sprowadzają się tylko do odtworzenia. Nie lubimy jednak, gdy ta nostalgia jest wykorzystywana i przetwarzana w nieskończoność. Raz czy dwa jest dobrze, dalej robi się coraz gorzej, zwłaszcza gdy twórcy nie mają pomysłów na wprowadzenie świeżości i jedynie powielają znane schematy. W tym sensie problemem nie jest więc sam powrót do przeszłości, lecz przekonanie, że przeszłość nie wymaga już żadnej twórczej pracy.
A co z przyszłością? Czy ma ona jeszcze coś ekscytującego?
Nostalgia ma w sobie pewien paradoks. Pomaga nam odnaleźć stabilność, przypomina o ważnych relacjach i pozwala czerpać przyjemność ze znanych historii. Jednocześnie może zachęcać do idealizowania minionych czasów i sprawiać, że nowe doświadczenia wydają się mniej atrakcyjne w porównaniu z tym, co już znamy. Podobny paradoks dotyczy popkultury. Powroty dawnych marek mogą być autentycznym wyrazem przywiązania twórców i odbiorców do określonych historii. Mogą też stanowić bezpieczną decyzję finansową, która ogranicza przestrzeń dla nowych pomysłów.
Nie musimy jednak wybierać między całkowitym odcięciem się od przeszłości a życiem w niekończącym się archiwum dawnych przebojów. Możemy wracać do ulubionych filmów, grać w odświeżone wersje starych gier i słuchać muzyki, która przypomina nam o ważnych momentach. Ważne, żeby nostalgia nie stała się jedynym sposobem, w jaki wyobrażamy sobie kulturę. Przeszłość może być inspiracją, punktem odniesienia i źródłem emocji, ale nie powinna być przy tym gotowym scenariuszem na przyszłość.