Czy aspartam, ksylitol i inne popularne substancje słodzące rzeczywiście „sprawiają, że nasze mózgi starzeją się szybciej”? Czołowy epidemiolog Gideon Meyerowitz-Katz postanowił przyjrzeć się chłodnym okiem danym źródłowym oraz metodologii szeroko opisywanych prac. Wnioski są zaskakujące: strach ma bardzo wielkie oczy, a sam cukier pozostaje dla naszego zdrowia znacznie większym realnym zagrożeniem.
Słabość „badań ankietowych”
Szczególne zamieszanie w mediach wywołało badanie opublikowane pod koniec 2025 roku przez The Guardian, którego konsekwencje i fałszywe interpretacje odbijają się głośnym echem również teraz. Jak można się spodziewać, ludzie wpadli trochę w panikę, zwłaszcza że na pierwszy rzut oka wszystko wyglądało bardzo rzetelnie, a materiał powstał w oparciu o brazylijski zbiór danych ELSA. Badacze przeanalizowali w niej wyniki testów sprawności umysłowej urzędników państwowych i zestawili je z deklarowanym spożyciem słodzików.
Problemem była jednak pobieżna interpretacja wyników, która zasugerowała, osoby z grupy o największym spożyciu zamienników cukru wykazywały funkcji poznawczych na przestrzeni 8 lat. Tylko że jak zwykle przysłowiowy diabeł tkwi w szczegółach, a w tym przypadku – w sposobie zbierania i analizowania danych.
Zaczynając już od samego zbioru danych – informacje o spożyciu słodzików zbierano wyłącznie na podstawie ankiet częstotliwości spożywania żywności. Tego typu kwestionariusze nie mierzą tego, co ludzie rzeczywiście zjedli, ale to, co wydaje im się, że zjedli w ciągu ostatnich 12 miesięcy. Ludzka pamięć w kwestiach diety bywa wybitnie niewiarygodna (pamiętacie, co jedliście w zeszłym tygodniu? Ja nie).
Badacze założyli również, że nawyki żywieniowe badanych nie zmieniły się ani trochę przez całe 8 lat trwania projektu. To bardzo naiwne i daleko idące założenie, bo nawet na przestrzeni roku potrafimy mocno zmienić to, co jemy, a co dopiero przez tyle lat. Wystarczyło więc, że ktoś w tym czasie zmienił dietę, by cała statystyka przestała odzwierciedlać rzeczywistość.
Kolejnym błędem było wrzucanie do jednego wora całkowicie odmiennych chemicznie cząsteczek – od naturalnych alkoholi cukrowych po rzadkie formy cukrów i syntetyczne słodziki – i przypisanie im identycznego, negatywnego wpływu na mózg jest z biologicznego punktu widzenia skrajnie nieprawdopodobne. Problemem było też to, że nikt nie wziął tu pod uwagę odwróconej przyczynowości. Istnieje przecież duże prawdopodobieństwo, że jeśli ktoś zmaga się z chorobami krążenia albo cukrzycą już wcześniej, to częściej przejdzie na słodzi. Jednak to nie on przyspieszy starzenie się ich mózgu, tylko wspomniane schodzenia.
Na koniec, jak zwrócili uwagę niezależni recenzenci i eksperci, w publikacji pojawiło się sporo błędów matematycznych i statystycznych. Co ciekawe, w analizie obejmującej pełną grupę badanych (relegowanej przez autorów do dodatkowego aneksu) nie wykazano absolutnie żadnego związku między spożyciem słodzików a starzeniem się mózgu. Kiedy patrzymy na to w tek sposób – gdy punktowane są błędy – całość zdecydowanie nie brzmi wiarygodnie i rzetelnie.
Słodziki vs. cukier, jak to więc tak naprawdę jest?
Na szczęście ekspert nie zostawia nas tutaj tylko z wypunktowanymi błędami głośnego materiału, tylko przytacza twarde argumenty. Pomimo trwającej od dekad nagonki na sztuczne zamienniki cukru, to w rzeczywistości słodziki należą do najlepiej przebadanych i najbardziej rygorystycznie kontrolowanych dodatków do żywności na świecie. Dla przeważającej większości ludzi są więc one całkowicie bezpieczne.
Niektóre prace badawcze sugerują nawet, że zastąpienie napojów słodzonych cukrem ich wersjami zero przynosi wyraźne korzyści zdrowotne. Nie wynika to z czarodziejskich właściwości samych słodzików, ale z prostego faktu: eliminują one z naszej diety gigantyczne ilości płynnych, pustych kalorii oraz zapobiegają gwałtownym skokom glukozy we krwi.
Z kolei negatywny wpływ nadmiaru tradycyjnego cukru na ludzki organizm jest niezaprzeczalny i poparty tak wieloma badaniami, że nie da się tego zignorować. Przewlekłe spożywanie zbyt dużych ilości cukru prowadzi do otyłości i stłuszczenia wątroby, odporności na insulinę oraz rozwoju cukrzycy typu 2, przewlekłych stanów zapalnych w organizmie, a także uszkodzeń naczyń krwionośnych w mózgu, co bezpośrednio podnosi ryzyko udaru oraz otępienia naczyniowego.
Żeby jednak nie popadać nagle ze skrajności w skrajność, to trzeba pamiętać, że słodziki nie powinny stać się podstawą diety. Jak w przypadku każdej substancji spożywczej, kluczem pozostaje umiar, zwłaszcza że niektóre słodziki mogą na przykład oszukiwać nasz mózg i na krótko potęgować uczucie głodu lub u niektórych osób powodować lekkie dolegliwości ze strony układu pokarmowego. Każdy człowiek może też reagować na nie inaczej, jak zresztą na wszystko, co się je.
Mimo wszystko, w bezpośrednim starciu: cukier kontra sztuczne słodziki, dane naukowe przemawiają zdecydowanie na korzyść tych drugich. Jeśli zastąpienie puszki klasycznego słodkiego napoju wersją z aspartamem czy ksylitolem pomaga Ci utrzymać prawidłową wagę i uchronić się przed metabolicznymi powikłaniami, Twój mózg na długofalowym rozrachunku tylko na tym zyska.