Problem w tym, że mniej więcej w połowie odcinka orientuję się czasem, że od kilku minut patrzę w telefon i nie mam pojęcia, co właściwie wydarzyło się na ekranie telewizora. Cofam więc scenę. Oglądam ją jeszcze raz. Tym razem naprawdę. Po trzydziestu sekundach telefon znowu ląduje w ręce, bo przecież tylko sprawdzę jedną rzecz. I tak powstaje najbardziej absurdalny rodzaj multitaskingu: oglądam serial dwa razy, żeby jednocześnie móc nadrobić powiadomienia.
Dwa ekrany to nowa codzienność
Najgorsze jest to, że doskonale wiem – i inni, którzy robią tak samo też wiedzą – że to nie jest multitasking. To tylko bardzo wygodna nazwa dla sytuacji, w której moja uwaga przeskakuje między dwoma ekranami szybciej, niż jestem w stanie się zorientować, że właśnie przestałam robić którąkolwiek z tych rzeczy porządnie. Telefon nie leży obok mnie przypadkiem. Sięgam po niego z przyzwyczajenia, z nudów albo dlatego, że w serialu pojawiła się scena, która przez kilka sekund nie dostarcza mi wystarczająco dużo bodźców. A potem nagle mija pięć minut i zamiast oglądać fabułę, czytam komentarze obcych ludzi pod filmikiem o czymś zupełnie innym. Oczywiście, to nie tak, że zawsze tak oglądam, ale czasem się niestety zdarza…
To zjawisko ma nawet swoją nazwę: multiscreening, czyli korzystanie z kilku ekranów jednocześnie. Według danych z badania przeprowadzonego przez UCE Research i Hybrid Europe zdecydowana większość polskich internautów korzysta z więcej niż jednego urządzenia podczas oglądania telewizji, filmu czy serialu. Wśród młodszych użytkowników odsetek ten jest jeszcze wyższy. Telefon przestał być więc urządzeniem, które wyciągamy z kieszeni, kiedy telewizor nas nudzi, stał się jego stałym towarzyszem.
Nie chodzi przecież o to, że nagle zapomnieliśmy, jak ogląda się telewizję, bo tak nie jest. Po prostu coraz trudniej jest nam robić tylko jedną rzecz naraz. Film musi być wystarczająco interesujący, ale jednocześnie nie może wymagać od nas pełnej uwagi. Serial może być wciągający, ale dobrze, jeśli jego fabuła jest na tyle czytelna, że nic wielkiego się nie stanie, kiedy na trzy minuty odwrócimy wzrok. Muzyka może grać w tle. Podcast może lecieć podczas sprzątania. Nawet książkę coraz częściej czytamy z telefonem leżącym obok, gotowym do natychmiastowego sprawdzenia każdej pojawiającej się myśli.
Żyjemy więc w czasach nieskończonej rozrywki, a jednocześnie coraz gorzej znosimy momenty, w których rozrywka nie robi nic. Kilka sekund ciszy w filmie wystarczy, żeby ręka automatycznie powędrowała w stronę smartfona. Wolniejszy fragment piosenki? Można przewinąć. Dłuższy dialog? Można sprawdzić powiadomienia. Reklama? TikTok. Napisy końcowe? Instagram. A kiedy już skończymy oglądać, zamiast odłożyć telefon, zaczynamy szukać kolejnego filmu, który będzie nam towarzyszył podczas… oglądania następnego filmu.
To dość osobliwy paradoks. Mamy więcej treści niż kiedykolwiek wcześniej, a mimo to coraz częściej potrzebujemy drugiej treści, żeby wytrzymać pierwszą.
Multitasking, czyli bardzo elegancka nazwa na rozproszenie
Wszystko sprowadza się do tego, że multitasking brzmi znacznie lepiej niż „nie potrafię przez godzinę nie dotknąć telefonu”. Słowo ma w sobie coś produktywnego (dzięki, korporacje!), bo kojarzy się z osobą, która potrafi sprawnie żonglować obowiązkami i jednocześnie robić kilka rzeczy na raz. Trudno więc nie próbować wmówić sobie, że oglądanie serialu podczas scrollowania również jest jakąś wyższą formą organizacji uwagi. Tyle że nasz mózg nie działa w ten sposób. Zamiast wykonywać dwie czynności jednocześnie, zazwyczaj bardzo szybko przełącza się pomiędzy nimi. Przez chwilę przetwarzamy obraz z telewizora, potem informacje z telefonu, następnie wracamy do dialogu, a chwilę później znowu sprawdzamy powiadomienie. Każde takie przełączenie ma swój koszt, nawet jeśli subiektywnie wydaje nam się, że świetnie sobie radzimy.
W praktyce oznacza to, że druga aktywność nie musi nawet być szczególnie absorbująca, żeby przeszkadzać pierwszej. Wystarczy, że telefon leży obok i daje możliwość natychmiastowego przeniesienia uwagi gdzie indziej. To trochę jak siedzenie przy stole z kimś, kto co kilkanaście sekund szturcha nas w ramię i mówi: „A widziałaś to?”. Oczywiście po pewnym czasie możemy przestać reagować świadomie, jednak nasza uwaga nadal wykonuje tę małą gimnastykę. Właśnie dlatego po godzinie spędzonej przed telewizorem możemy czuć się dziwnie zmęczeni, mimo że teoretycznie tylko odpoczywaliśmy. Nie robiliśmy przecież nic wymagającego, tylko oglądaliśmy serial. A to, że przy okazji sprawdziliśmy dziesiątki drobnych rzeczy, odpisaliśmy na wiadomości i przejrzeliśmy maile? O tym się nie pamięta.
Warto jednak zaznaczyć, że sama obecność drugiego ekranu nie zawsze oznacza, że jesteśmy nim całkowicie pochłonięci. Czasami telefon jest po prostu pod ręką i sięgamy po niego niemal automatycznie. To właśnie ta automatyczność wydaje mi się najbardziej niepokojąca. Kiedy naprawdę chcę coś sprawdzić, wiem, po co biorę smartfon do ręki. Gorzej, kiedy odblokowuję ekran bez konkretnego powodu, bo wtedy, choć nie wiem, czego szukam, to zawsze się coś znajdzie. Jeden film prowadzi do następnego, jeden komentarz do kolejnego profilu, a po kilku minutach orientuję się, że przestałam oglądać serial nie dlatego, że mnie znudził, ale dlatego, że telefon zaoferował mi coś łatwiejszego do przetworzenia. Nie muszę śledzić fabuły. Nie muszę pamiętać imion bohaterów. Nie muszę czekać na rozwiązanie sceny. Wystarczy przesunąć palcem.
Telefon nie zawsze nas rozprasza. Czasem nas ratuje
Łatwo byłoby sprowadzić cały problem do lenistwa i powiedzieć, że po prostu nie umiemy już się skupić. Tyle że to byłoby zbyt proste. Telefon pełni przecież jeszcze jedną funkcję – jest wygodnym sposobem ucieczki od emocji, nudy i dyskomfortu. Jeśli film zaczyna być przygnębiający, możemy natychmiast przenieść się do miejsca, w którym ktoś pokazuje zabawnego kota. Jeśli bohaterowie prowadzą zbyt długi dialog, można sprawdzić wiadomości. Jeśli scena buduje napięcie, które wymaga od nas cierpliwości, social media oferują natychmiastową nagrodę. Smartfon staje się więc nie tylko drugim ekranem, ale także małą drogą ewakuacyjną.
To może tłumaczyć, dlaczego tak trudno czasami odłożyć telefon nawet wtedy, kiedy naprawdę zależy nam na tym, co oglądamy. Nie zawsze uciekamy przed nudą. Czasem uciekamy przed samą koniecznością pozostania przy jednej emocji. Film może wymagać od nas smutku, napięcia, zakłopotania albo zwyczajnego oczekiwania, podczas gdy scrollowanie pozwala natychmiast przerwać ten stan. W ciągu kilku sekund możemy przejść od sceny śmierci bohatera do filmu z papugą tańczącą do piosenki i nawet nie zauważyć, jak bardzo zmieniliśmy własny stan emocjonalny. Badania opisujące cyfrowy eskapizm wskazują właśnie na wykorzystanie urządzeń i mediów cyfrowych jako sposobu unikania nieprzyjemnych emocji czy sytuacji.
W tym sensie drugi ekran nie jest wyłącznie problemem koncentracji. Jest również odpowiedzią na świat, który nauczył nas, że nie musimy już niczego znosić przez dłużej niż kilka sekund. Nuda nie musi być nudna, bo można ją natychmiast wypełnić. Cisza nie musi być cicha. Oczekiwanie nie musi istnieć. Nawet moment, w którym film celowo zwalnia, można czymś zapełnić. Niestety, ma to swoją cenę, bo jeśli zawsze będziemy tę pustą przestrzeń zapełniać, w końcu stracimy zdolność przebywania w niej. I to może nie wydawać się jakiś wielkim problemem, jednak kiedy później doświadczamy rzeczy, które wymagają czasu, nie jesteśmy już w stanie się na nich odpowiednio skupić.
Twórcy zaczynają robić filmy dla widza z telefonem w ręce
O tym, jak globalne jest to zjawisko, świadczy fakt, że przemysł rozrywkowy dostosowuje się do tego. Już teraz widać, jak w coraz większej liczbie filmów sceny wymagające pełnej koncentracji powoli znikają. Skoro twórcy wiedzą, że widz może w dowolnym momencie odwrócić wzrok i zerknąć na telefon, zaczynają tworzyć je tak, by te spadki uwagi nie zakłócały odbioru. Stąd więcej ekspozycji w dialogach, szybsze tempo narracji, a także powtarzanie kluczowych informacji w taki sposób, żeby widz mógł wrócić do fabuły po krótkiej przerwie.
Brzmi to niewinnie, bo w końcu dobrze skonstruowany serial powinien być zrozumiały. Jednak kiedy się nad tym dłużej zastanowić, to widać, jak to zaczyna wpływać na sam język opowiadania historii. Kino i telewizja przez lata mogły zakładać, że widz przez dwie godziny będzie patrzył w ekran. Można było pozwolić sobie na ciszę, niedopowiedzenie, długie ujęcie albo scenę, której sens ujawni się dopiero kilkanaście minut później. Jeśli jednak odbiorca może w tym czasie sprawdzać wiadomości, oglądać rolki i odpowiadać znajomym, takie rozwiązania stają się bardziej ryzykowne.
To trochę błędne koło. Widz przyzwyczaja się do treści, które nie wymagają pełnej uwagi, więc twórcy zaczynają produkować więcej treści niewymagających pełnej uwagi. To z kolei utwierdza odbiorcę w przekonaniu, że podczas oglądania można spokojnie robić coś jeszcze. A skoro można, telefon znowu trafia do ręki. W pewnym momencie trudno już powiedzieć, co było pierwsze – rozproszony widz czy rozrywka przystosowana do rozproszonego widza.
Wspólnie, ale jednak osobno
Drugi ekran zmienia również coś, o czym mówi się zdecydowanie rzadziej – samo doświadczenie wspólnego oglądania. Teoretycznie możemy przecież siedzieć obok siebie na kanapie, oglądać ten sam film i spędzać razem wieczór. W praktyce jedna osoba może przez połowę seansu odpisywać na wiadomości, druga przeglądać media społecznościowe, a trzecia szukać w internecie informacji o aktorze. Fizycznie jesteśmy razem. Mentalnie każdy znajduje się w trochę innym miejscu.
To szczególnie dobrze widać podczas spotkań ze znajomymi. Wystarczy chwila ciszy przy stole, żeby ktoś wyjął telefon. Potem kolejna osoba sprawdza powiadomienie, a ktoś innypokazuje coś na Instagramie. Rozmowa na moment się urywa, po czym wszyscy wracają do niej, jak gdyby nic się nie stało. Telefon nie musi nawet prowadzić do konfliktu, żeby wpływać na relacje. Sam fakt, że zawsze mamy możliwość przeniesienia uwagi gdzie indziej, sprawia, że obecność drugiego człowieka zaczyna konkurować z nieskończonym strumieniem cyfrowych bodźców. Zjawisko ignorowania osoby znajdującej się obok na rzecz telefonu doczekało się już własnej nazwy – phubbing – i jest kolejnym przykładem tego, jak urządzenie stworzone do łączenia ludzi potrafi jednocześnie odciągać ich od siebie.
Im człowiek więcej wie na ten temat, tym te odruchy są bardziej frustrujące. Czasem czekam na wieczór, by coś obejrzeć, a kiedy już to robię, przygotuję przekąski, wskoczę pod kocyk, a na ekranie pojawia się czołówka… Moje palce bezwiednie sięgają po telefon. Dlatego coraz częściej świadomie zostawiam go w drugim pokoju, bo męczy mnie to, jak mnie przyciąga. Co prawda wtedy mój mózg trochę marudzi, że mógłby w tym czasie zrobić coś jeszcze, ale się nie daję. Przecież nie każda chwila musi być całkowicie wypełniona „czymś”. Cisza między scenami, milczenie bohaterów albo powoli budowane napięcie są dobre. Podobnie jak nuda. Ostatnio zaczęłam znów się jej uczyć i to całkiem przyjemne.
Czyli znowu winny jest telefon?
Odpowiedź na te pytanie nie jest taka łatwa, jak mogłoby się wydawać. Oczywiście łatwo byłoby powiedzieć, że smartfon faktycznie jest tu wrogiem publicznym numer jeden. Dla mnie raczej problemem jest fakt, iż nie potrafimy zostawić go w spokoju. Bo w sprawdzeniu pewnych rzeczy nie ma niczego złego. Ucząc się koreańskiego oglądam dramy w tym języku, a oprócz oryginalnego dźwięku włączam też koreańskie napisy. Wtedy telefon jest mi bardzo potrzebny, żebym mogła na bieżąco tłumaczyć słówka, których nie rozumiem. W innych przypadkach sprawdzam aktorów czy nawet zagadnienia dla mnie niejasne.
Tu trzeba odróżnić celowe działanie od tego odruchowego. Kiedy przestajemy decydować, a nasza ręka sama sięga po drugi ekran, wówczas to problem. Nasz mózg, przyzwyczajony do ciągłej pracy na najwyższych obrotach, szuka sobie zajęcia, bo to główne nie jest aż tak angażujące. W ten sposób przełączamy się między stymulacją, gdy jedna jest niewystarczająca.
Mam wrażenie, że tu wszystko sprowadza się do jednego – to nawet nie jest uzależnienie od telefonu, tylko przeświadczenie, że musimy robić więcej. Dlatego właśnie słuchamy podcastów podczas sprzątania, książek na spacerze z psem czy oglądamy filmy i odpisujemy na wiadomości. Nie umiemy też odpoczywać, bo pojawiają się wyrzuty sumienia – w tym czasie można byłoby zrobić tak wiele rzeczy! Owszem, można, ale czy trzeba?
Ostatnio zaczęłam świadomie uczyć się nudzić na nowo. To wbrew pozorom naprawdę trudne. Kiedy czytam książkę, idę do innego pokoju, zostawiając telefon gdzie indziej. A początku trochę kusi, by go przynieść, jednak potem daję się porwać lekturze i pokusa znika. Podobnie robię przy oglądaniu filmów. Uczę się cieszyć ciszą, długimi momentami w filmach, budowaniem napięcia i tymi wszystkimi nie zawsze wygodnymi emocjami, od których nieświadomie starałam się uciec.
Bo jeden ekran wystarczy. Jedna czynność na raz wystarczy. Trzeba tylko znów się tego nauczyć.