Tyle że uśmiech szybko grzęźnie w gardle. To nie była zabawna ucieczka dwojga seniorów znudzonych regulaminem, lecz incydent w oddziale dla osób z zaburzeniami pamięci. Para mieszkała w Elmcroft of Lebanon w Tennessee. W marcu 2020 roku opuściła zamkniętą część placówki, a po około pół godzinie została odnaleziona dwie przecznice dalej i bez obrażeń wróciła do ośrodka. Mężczyzna miał demencję i wcześniej wykazywał zachowania związane z szukaniem wyjścia, jego żona chorowała na Alzheimera i Parkinsona.
Stary wojskowy odruch przełamał współczesną lukę w bezpieczeństwie
Według dokumentów z Tennessee mężczyzna powiedział personelowi, że pracował wcześniej z kodem Morse’a w wojsku i nauczył się kodu wyjściowego, słuchając dźwięków klawiatury, gdy pracownicy wpisywali go przy drzwiach. Publiczne zapisy nie podają modelu urządzenia ani nie wyjaśniają, czy każdy klawisz wydawał inny ton. Nie wiadomo więc, czy rozpoznał wysokości dźwięków, rytm naciskania, liczbę uderzeń czy inną wskazówkę. Wiadomo jednak wystarczająco dużo, żeby zobaczyć, jak kruche potrafi być zabezpieczenie oparte na rutynie.
Kod miał być sekretem. W praktyce codziennie odgrywano go jak krótki motyw muzyczny przy osobie, która umiała słuchać lepiej, niż ktokolwiek zakładał. To przypomina scenę z filmu szpiegowskiego, ale znacznie bardziej pasuje do zwykłego życia: zabezpieczenia często zawodzą i powodem wcale nie musi być widowiskowy atak. Okazuje się, że ich słabym źródłem jest powtarzalność. Ten sam gest, ten sam dźwięk, ta sama sekwencja, ten sam brak osłony dłoni. Po czasie tajemnica przestaje być tajemnicą, nawet jeśli nadal wygląda jak zamknięty zamek.
W świecie haseł, PIN-ów i klawiatur łatwo wierzyć, że sekret znajduje się wyłącznie w cyfrach. Tymczasem systemy zostawiają ślady poboczne: kliknięcia, pauzy, wibracje, tempo, układ ruchów. Dla specjalistów od bezpieczeństwa to kanały boczne, dla reszty z nas – przypomnienie, że nawet zamknięte drzwi mogą mówić za dużo, jeśli słucha ich ktoś cierpliwy.
Pamięć nie znika równo, człowiek nie staje się prostym przypadkiem
Najbardziej poruszający jest tu paradoks. Demencja odbiera orientację, poczucie bezpieczeństwa, ciągłość dnia, a jednocześnie potrafi zostawić fragmenty dawnych umiejętności w niemal zaskakującej formie. Człowiek może nie rozumieć w pełni, gdzie jest i dlaczego nie powinien wychodzić sam, ale nadal mieć w sobie stary trening, słuch, rytm, nawyk. Choroba nie wyłącza człowieka jednym przełącznikiem. Raczej gasi światła w różnych pokojach, zostawiając niektóre lampy zapalone w najmniej przewidywalnych miejscach.
Właśnie dlatego ta sprawa jest tak niepokojąca. Mężczyzna mógł nie mieć pełnej orientacji w sytuacji, a jednocześnie zachować fragment dawnej kompetencji: słuch, rytm, wojskowy trening, pamięć proceduralną. Choroba nie kasuje człowieka równo, linijka po linijce. Bardziej przypomina dom, w którym światła gasną w różnych pokojach, a w jednym nagle nadal świeci lampa, której nikt się nie spodziewał. Ta “lampa” może być piękna, bo przypomina o dawnym życiu, umiejętnościach i inteligencji, które nie znikają tak łatwo.
Oddalanie się osób z demencją jest jednym z najtrudniejszych tematów dla rodzin i placówek opieki, bo nie zawsze wygląda dramatycznie. Czasem zaczyna się spokojnie: ktoś idzie korytarzem, szuka znanego miejsca, chce wyjść “do domu”, do pracy, do bliskich albo po prostu odsunąć się od sytuacji, która budzi lęk. Alzheimer’s Association podaje, że sześć na dziesięć osób żyjących z demencją oddali się lub zabłądzi przynajmniej raz, a wiele robi to wielokrotnie. Jednocześnie takie wyjście może szybko stać się niebezpieczne, bo dochodzi dezorientacja, pogoda, ruch uliczny, ryzyko upadku i brak możliwości odnalezienia drogi powrotnej.
Wracając do naszej pary uciekinierów – właśnie dlatego placówki opieki pamięciowej nie mogą projektować bezpieczeństwa na założeniu, że mieszkaniec “nie zapamięta”, “nie zauważy” lub “nie skojarzy”. To bardzo wygodne rozwiązanie, ale niezwykle ryzykowne. Osoby z demencją mogą obserwować, powtarzać, podążać za znaną rutyną, szukać wyjścia, reagować na lęk albo próbować wrócić do miejsc, które w ich głowie nadal są domem.
Spryt nie powinien przykrywać opieki
Ta para miała szczęście. Została odnaleziona szybko, dwie przecznice od placówki, bez obrażeń. Po incydencie ośrodek zmienił kody wyjściowe i ponownie przeszkolił personel w zakresie sprawdzania drzwi, a stan nałożył na nich karę finansową w wysokości 2 000 dolarów.
I dobrze, żeby ten finał nie zamienił się w uroczą anegdotę o seniorze, który przechytrzył system. W kinie kibicowalibyśmy mu od pierwszej sceny. W realnej opiece stawką nie jest satysfakcja z udanej sztuczki, lecz bezpieczeństwo osób, które mogą wyjść i nie umieć wrócić. Zabezpieczenia w takich miejscach powinny być wielowarstwowe, odporne na rutynę i projektowane z myślą o człowieku, a nie o samej instrukcji obsługi. Sam kod na drzwiach to za mało, jeśli wpisuje się go w sposób, który po czasie staje się czytelny dla mieszkańca.