Historia ludzkości to nie tylko ciąg odkryć, wynalazków i triumfów cywilizacji, ale także długa lista strat. Imperia upadały, miasta płonęły, świątynie były burzone, a biblioteki zamieniały się w popiół. Część tych strat miała charakter przypadkowy – wynik wojen, pożarów, trzęsień ziemi czy erozji. Inne były skutkiem celowych decyzji politycznych, religijnych albo zwykłej grabieży. W każdym z tych przypadków ginęło coś więcej niż kamień czy papirus: znikała wiedza, pamięć i ciągłość kultury.
Czytaj też: Grobowce, których archeolodzy szukają do dzisiaj
Archeologia od dwóch stuleci próbuje te straty choć częściowo zrekompensować. Odkopywane fragmenty murów, pojedyncze inskrypcje czy nadpalone zwoje pozwalają zrekonstruować zarys tego, co istniało. Ale w wielu przypadkach wiemy, że skarb został utracony bezpowrotnie. Znamy jego nazwę, czasem opis z drugiej ręki, czasem legendę, ale nie mamy już dostępu do treści, funkcji ani pełnego znaczenia.
Poniżej przegląd dziesięciu takich obiektów – budynków, zbiorów i miejsc, które odegrały ogromną rolę w historii starożytnego i wczesnośredniowiecznego świata, a których świetności nie da się już odzyskać. To lista strat potwierdzonych przez źródła historyczne, archeologiczne lub wiarygodne przekazy pisane.
Biblioteka Aleksandryjska
Najbardziej znana strata w dziejach kultury. Biblioteka Aleksandryjska, założona na początku III wieku p.n.e. za panowania Ptolemeuszy, była największym centrum wiedzy świata antycznego. Gromadzono tam zwoje z Grecji, Egiptu, Mezopotamii, Indii i prawdopodobnie Chin. Szacunki mówią o kilkuset tysiącach papirusów, obejmujących matematykę, astronomię, medycynę, geografię, filozofię i literaturę. Jej upadek nie był jednym wydarzeniem, lecz procesem. Pożar podczas walk Juliusza Cezara w 48 r. p.n.e., późniejsze zaniedbania, konflikty religijne i ostateczna likwidacja pogańskich instytucji w IV-V wieku n.e. sprawiły, że biblioteka zniknęła z mapy świata. Stracono nie tylko teksty, ale także komentarze, katalogi i krytyczne opracowania dzieł, które dziś znamy jedynie z cytatów u późniejszych autorów.
Biblioteka Iwana Groźnego
Biblioteka Iwana III to jeden z największych zagadek nowożytnej Europy. Według przekazów car Rosji miał posiadać ogromny zbiór manuskryptów greckich i łacińskich, być może pochodzących z Konstantynopola i Rzymu. Wspomina się o dziełach starożytnych autorów, które nie przetrwały w żadnych innych kopiach. Po śmierci Iwana Groźnego biblioteka zniknęła. Poszukiwano jej w murach Kremla, w podziemiach Moskwy i w dawnych rezydencjach carskich. Bezskutecznie. Jeśli zbiór istniał naprawdę, jego los jest nieznany: mógł zostać zniszczony, rozkradziony albo ulec degradacji.
Miasto Mohendżo-Daro
Jedno z największych miast cywilizacji doliny Indusu, istniejące około 2600-1900 r. p.n.e. Mohendżo-Daro zachwycało regularną siatką ulic, zaawansowanym systemem kanalizacji i monumentalnymi budowlami z wypalanej cegły. Była to cywilizacja bez znanych pałaców i świątyń w klasycznym sensie, ale o niezwykle wysokim poziomie organizacji. Upadek miasta pozostaje tajemnicą. Nie ma śladów wielkiej katastrofy militarnej, ale po opuszczeniu osady budynki uległy erozji, a materiały były wtórnie wykorzystywane. Największą stratą jest jednak nierozszyfrowane pismo Indusu. Bez niego ogromna część wiedzy o tej cywilizacji pozostaje niedostępna.
Świątynia Artemidy w Efezie
Jeden z siedmiu cudów świata starożytnego. Monumentalna świątynia Artemidy była wielokrotnie niszczona i odbudowywana, aż ostatecznie została zamknięta i rozebrana w późnej starożytności. Jej marmury posłużyły do budowy innych obiektów, m.in. w Konstantynopolu. Zaginęła nie tylko architektura, ale też ogromny zbiór dzieł sztuki i depozytów wotywnych. Dziś w Efezie oglądać można jedynie symbolicznie zrekonstruowaną kolumnę.
Pałac w Knossos w pierwotnej formie
Knossos na Krecie jest symbolem cywilizacji minojskiej. Pałac, jaki dziś oglądamy, to w dużej mierze rekonstrukcja z początku XX w. autorstwa Arthura Evansa. Oryginalna struktura była wielokrotnie niszczona przez trzęsienia ziemi i przebudowywana już w starożytności. Największa strata dotyczy jednak kontekstu kulturowego. Upadek cywilizacji minojskiej około XV wieku p.n.e. oznaczał zanik jej pisma (linearny A, do dziś nierozszyfrowany), religii i sztuki w pierwotnej formie. Pałac istnieje, ale jego znaczenie znamy tylko fragmentarycznie.
Biblioteki Majów
Cywilizacja Majów wytworzyła zaawansowaną matematykę, astronomię i system pisma. Jej księgi, tzw. kodeksy, były zapisywane na papierze z kory figowca. Po konkwiście niemal wszystkie zostały spalone przez hiszpańskich misjonarzy, zwłaszcza z inicjatywy biskupa Diego de Landa w XVI w. Do naszych czasów przetrwały zaledwie cztery kodeksy. Reszta wiedzy – tysiące lat obserwacji astronomicznych i zapisów historycznych – została utracona bezpowrotnie.
Ziggurat w Ur
Monumentalna świątynia poświęcona bogu Nannie była jednym z najważniejszych obiektów religijnych Mezopotamii. Choć fundamenty zigguratu zachowały się częściowo, jego górne partie, dekoracje i archiwa świątynne uległy zniszczeniu już w starożytności. Zniknęły tysiące tabliczek klinowych, które mogły rzucić światło na życie religijne i gospodarcze Sumeru.
Miasto Petra w pełnej funkcji
Petra, stolica Nabatejczyków, przetrwała jako spektakularne ruiny, ale jej znaczenie jako tętniącego życiem centrum handlowego i religijnego zostało utracone. Po zmianie szlaków handlowych i trzęsieniach ziemi miasto stopniowo opustoszało. Największą stratą jest dokumentacja kultury Nabatejczyków: archiwa, teksty religijne i administracyjne, które nie przetrwały w klimacie pustynnym.
Pałac cesarzy rzymskich na Palatynie w pierwotnej formie
Palatyn był sercem władzy cesarskiego Rzymu. Kolejne pałace – od Augusta po Domicjana – tworzyły ogromny kompleks architektoniczny. Po upadku imperium budowle zostały rozebrane, a marmury wykorzystane gdzie indziej. Dziś znamy tylko fragmenty planów i dekoracji. Cała ikonografia władzy cesarskiej, zapisana w architekturze i sztuce, została w dużej mierze utracona.
Wielkie archiwa Asyrii w Niniwie
Biblioteka Aszurbanipala jest znana dzięki tysiącom tabliczek klinowych, ale wiemy, że była tylko częścią większego systemu archiwów. Zniszczenie Niniwy w 612 r. p.n.e. oznaczało utratę ogromnej liczby tekstów administracyjnych, literackich i naukowych. Paradoksalnie ogień pomógł zachować część glinianych tabliczek, ale reszta przepadła. To jeden z tych przypadków, gdzie skala straty jest znacznie większa niż to, co przetrwało.