To, co miało być wygodą stało się bowiem pułapką, z której bardzo ciężko uciec. Od filmów, przez zakup jedzenia po narzędzia w chmurze i siłownię – trudno tak naprawdę znaleźć usługę, która nie jest obecnie dostępna w modelu subskrypcyjnym, na pierwszy rzut oka mającym same zalety. Aż któregoś dnia człowiek wszystko wynajmuje, nic nie posiada i w dodatku z tych udogodnień nawet nie korzysta, bo nie ma czasu. Natomiast rezygnacja wcale nie przychodzi łatwo, nawet gdy rozsądek wręcz krzyczy, że to najlepsza decyzja.
Subskrypcje ułatwiają życie i dlatego je kochamy
Z tym ciężko się kłócić. Mało kto lubi długie umowy i wykładanie ogromnych środków na raz. Kiedyś za profesjonalny program trzeba było zapłacić czasem nawet kilkaset złotych, dziś kosztuje on kilka dyszek na miesiąc. Różnicę widać gołym okiem. Korzystamy – płacimy. A kiedy coś przestaje być potrzebne, rezygnacja najczęściej jest bardzo prosta i nawet gdy system pyta o powód albo przekonuje nas do pozostania, nadal to tylko kilka kliknięć więcej w drodze do wolności.
Modele subskrypcyjne pozwalają na elastyczność jakiej wcześniej nie było. Nie podoba ci się jedna usługa? Anuluj i wypróbuj inną. To banalnie proste. Na Disney+ skończył się ulubiony serial? Czas na przejście na Netfliksa i nadrobienie zaległości. Nowi i powracający użytkownicy często łapią się na promocje obniżające koszty, więc można przy okazji zaoszczędzić.
Podobnie w przypadku pakietowania. Wiele firm mających w ofercie sporo usług korzysta z tej opcji. Płacimy raz i dostajemy dostęp do różnych rzeczy, np.: Amazon Prime obejmuje streaming, muzykę i korzyści zakupowe, dając znacznie więcej możliwości. W efekcie tak naprawdę nie płacimy za same usługi, bo nie o to w tym chodzi. Po drodze produktem, na który tak chętnie wydajemy pieniądze, stała się wygoda.
Wydatki na subskrypcje to bardzo dziwny temat
Wydawałoby się, że tu w grę wchodzi tylko prosta matematyka. Disney+, Crunchyroll, HBO Max, Storytel… Wszystko po dodaniu powinno dać kwotę X. Tak, na papierze właśnie tak to wygląda, ale ludzie lubią się oszukiwać i zaniżać swoje rzeczywiste wydatki. Nazywa się to luką percepcyjną. W USA, gdy zapytano konsumentów o to, ile wydają miesięcznie na subskrypcje, średnio szacowali je na poziomie 86 dolarów. Jednak szczegółowa, indywidualna weryfikacja bankowa ujawniła, że realne wydatki sięgały aż 219 dolarów. Różnica jest więc naprawdę spora.
Skąd się to bierze? Cóż, tu powodów może być wiele, ale najczęściej w grę wchodzi trudność w wycenie małych kwot, pobieranych z konta w różnych dniach miesiąca. Takie wydatki łatwo przegapić. Może i z tyłu głowy mamy świadomość, że każda z opłacanych przez nas subskrypcji kosztuje przynajmniej dwadzieścia złotych, tylko że nie czujemy tych opłat. Umykają gdzieś pomiędzy jednymi zakupami a drugimi, odnawiając się automatycznie bez naszego udziału. To wszystko sprawia, że nie panujemy nad wydatkami. Bo przecież jak to zrobić, gdy nawet nie pamiętamy o ich istnieniu?
Tak, wiele z tych usług obciąża nasz rachunek, choć w rzeczywistości nawet w tego nie korzystamy. Przeciętny użytkownik ma przynajmniej 2 takie subskrypcje, które za nic pobierają pieniądze. To często kwoty rzędu kilkudziesięciu złotych, niepostrzeżenie uciekające z konta bankowego każdego miesiąca. Jednak nie zawsze jest tak, że zapominamy. Czasem pamiętamy i świadomie nie rezygnujemy. Sama ostatnio w końcu zebrałam się w sobie, by pozbyć się usługi, z której w ostatnim roku skorzystałam raz. Tylko pytanie – skąd się to bierze?
Pogoń za możliwościami, które możemy mieć
Subskrypcje działają w bardzo interesujący sposób. Oferują nam często nieograniczone możliwości. Netflix daje dostęp do ogromnej biblioteki, Uber One pozwala zamawiać jedzenie praktycznie bez opłat za dostawę i usługę, Amazon kusi wieloma korzyściami połączonymi w jedno. Ciężko przejść obok tego obojętnie. Wszystko to potencjalnie może nam coś dać, zmienić nas i pomóc żyć inaczej.
Tu właśnie w grę wchodzi coś, co nazywa się „Idealnym Ja”, czyli aspiracyjna wizja osoby, którą chcielibyśmy się stać. Dla wielu osób zakup konkretnych subskrypcji staje się natychmiastowym, niewymagającym wysiłku substytutem procesu samodoskonalenia. Tak naprawdę to znów sprowadza się do układu nagrody i natychmiastowego wyrzutu dopaminy, o którym pisałam chociażby w przypadku mechanizmy powiadomień. Zapisanie się do aplikacji treningowej, kursu językowego czy subskrypcji prestiżowego magazynu naukowego sprawia, że nasz mózg traktuje te kilka kliknięć jako dokonane osiągnięcie. Posiadanie subskrypcji staje się natomiast równoznaczne z symbolem statusu, obietnicą lepszego życia czy przynależności do określonej grupy społecznej.
Oczywiście życie to szybko weryfikuje. Nawet jeśli zakup pełni funkcję budowania „Idealnego Ja”, to kiedy musimy się w to realnie zaangażować, zwykle kapitulujemy przed codziennym zmęczeniem. Kilka lekcji na Duolingo czy jedna wizyta na siłowni i dajemy sobie z tym spokój. Teoretycznie więc jest to idealny moment na rezygnację. Ale to nie jest takie proste. Mamy bowiem tendencję do pamiętania swoich sukcesów. Skoro jeden wieczór spędziliśmy na intensywnej nauce nowego języka, a kolejny miesiąc tylko zaglądaliśmy do aplikacji i powtarzaliśmy drobne ćwiczenie, ten jeden sukces przyćmiewa wszystko, wypierając fakt, że w rzeczywistości płacimy za apkę, z której realnie nie korzystamy.
Lubimy też myśleć przyszłościowo. Jeśli w danej chwili mamy silną motywację (zwłaszcza przy okazji postanowień noworocznych), wydaje nam się, że tak samo będzie w kolejnych miesiącach, zupełnie nie biorąc pod uwagę ewentualnych zmian w naszym życiu. Zakładamy stałe zaangażowanie, podczas gdy realne życie przynosi zmęczenie, brak czasu lub całkiem prozaiczne znudzenie daną aktywnością.
Do tego dochodzi również sam model płatności, który łatwo wciąga nas w pułapkę. Jeśli w przypływie nagłego pragnienia zmian kupimy roczny karnet na siłownię, nie da się już wycofać z tego wydatku. Jeśli zaś sięgniemy po miesięczny model, padamy ofiarą „może kiedyś”. Powtarzamy sobie, że kiedyś obejrzymy ten film, posłuchamy książki, pójdziemy na siłownię. Jeszcze szkoda rezygnować. I tak to się ciągnie miesiącami, podczas których tkwimy w subskrypcyjnej pułapce.
Największą barierą jest właśnie nasz mózg
Globalnie problem z rezygnacją z niechcianych subskrypcji jest naprawdę spory i sama często natykałam się na niego przy okazji korzystania z zagranicznych, zwłaszcza amerykańskich usług. Po wykupieniu subskrypcji na jednej z platform z mangami miałam tak duże kłopoty z jej anulowaniem, że ostatecznie jedynym wyjściem pozostało pozbycie się karty, bo kontakt z obsługą klienta był jak przysłowiowe rzucanie grochem o ścianę. To bardzo powszechne zjawisko, określane najczęściej jako „łatwo wejść, trudno wyjść”. Chodzi o sytuacje, w których rezygnacja jest praktycznie niemożliwa.
Na szczęście w Polsce problem ten praktycznie nie występuje. Owszem, serwisy i platformy mogą chcieć zatrzymać nas u siebie, oferując zniżki czy dodatkowe korzyści, ale realnie to tylko kilka kliknięć więcej. Nasze prawo oraz unijne regulacje dość ściśle to kontrolują, dbając, by wejście w subskrypcję było równie proste, co jej anulowanie. W dodatku, jeśli zapisujemy się do usługi w ramach darmowego okresu próbnego, dostawca ma obowiązek przypomnieć nam o zbliżającym się automatycznym przedłużeniu, które już wiąże się z opłatą. To pomaga w pamiętaniu o rezygnacji. Choć zapewne zdarzają się wyjątki, to ogólnie ciężko tutaj narzekać na manipulacje i utrudnianie.
Jednak nasz mózg zdecydowanie nie działa w ten sam sposób i choć często byśmy chcieli, nie stosuje się do lokalnych praw. Działa na niego wiele mechanizmów psychologicznych, na których zresztą firmy bazują. Jednym jest awersja do straty. Jeśli subskrypcja oznacza dla nas jakiś status lub potencjalne możliwości, to jej anulowanie traktujemy jak stratę. Nie ważne, że z nich nie korzystamy. Nasz mózg i tak krzyczy: „A co, jeśli akurat jutro będę tego potrzebować?”. Oprócz tego pojawia się również błąd utopionych kosztów, a my łapiemy się na myśleniu, że skoro płacimy już za coś od roku i teraz z tego zrezygnujemy, to wszystko do wydaliśmy pójdzie w błoto. Paradoksalnie, żeby „ratować” już wydane środki, decydujemy się wydawać kolejne.
W świecie subskrypcji nic nie jest naszą własnością
To w sumie najsmutniejsze. Płacimy za coś nawet przez wiele lat, by potem nie mieć niczego poza wspomnieniami. Wszystkie książki, które przeczytamy na Kindle’u nie będą należeć do nas, o czym zresztą dobitnie mogą przekonać się właściciele starszych czytników Amazona. Firma ogłosiła koniec wsparcia i chociaż wszystkie pozycje w bibliotece nadal mogą być dostępne offline, to gdy przypadkowo się wylogujemy lub przywrócimy sprzęt do ustawień fabrycznych, wszystko przepada. Utrata konta lub zakończenie subskrypcji najczęściej odcina nas od rzeczy, które tam zgromadziliśmy.
Nie trzeba jednak kończyć współpracy z daną platformą, o czym np. przekonali się użytkownicy Sony, gdy firma w 2023 roku ogłosiła, że usunie z ich kont treści od Discovery, ponieważ wygasły umowy licencyjne. Tu na szczęście oburzenie graczy spowodowało zmianę decyzji, ale precedens został. Żyjemy w świecie iluzji cyfrowej własności, w którym płacimy za coś, co nie będzie nasze. Wielu przedstawicieli branży gier wprost sugeruje, że musimy po prostu przyzwyczaić się do nieposiadania gier na własność. Takie życie. Dość męczące, jeśli mam być szczera.
Kiedyś mieliśmy Netflixa i Spotify. Dziś każda wytwórnia filmowa, wydawca gier i producent oprogramowania chce mieć swój kawałek tortu. Nic więc dziwnego, że zaczynamy odczuwać frustrację koniecznością zarządzania kilkunastoma kontami. Na rynku widać trend powolnego rezygnowania z usług subskrypcyjnych. Oczywiście czasem idzie to w bardzo złą stronę, bo ostatnio zauważyć można wzrost zainteresowania piractwem. Zamiast skakać między kilkoma platformami, niektórzy wolą pobrać to nielegalnie i obejrzeć praktycznie za darmo. Piracone są nie tylko filmy oraz seriale, ale też gry, programy czy mangi lub manhwy. Stron z nimi zresztą jedynie przybywa.
Czy się dziwię? Nie. Mnogość platform i piętrzenie się wydatków sprawia, że chęć obcowania z treściami staje się często luksusem. W dodatku czasem wchodzi w grę również dostępność regionalna – nawet chcąc kupić dostęp legalnie, w naszym kraju jest to niemożliwe. Oczywiście fakt, że trochę to rozumiem nie oznacza, że to popieram. Konsumpcję treści można ograniczyć, jak zresztą robi całkiem sporo osób. Zamiast abonamentów na książki wybierają wersje papierowe, może będzie ich mniej, ale przynajmniej zostaną z nami po skończeniu. Podobnie jest z muzyką albo filmami.
Z tej klatki da się wyjść, chociaż nie jest to łatwe
Wpadając w błędne koło subskrypcji wyrwanie się z niego nie jest tak proste, jak mogłoby się wydawać. Prześledziliśmy już wszystkie te mechanizmy, które stosuje nasz mózg, by nam na to nie pozwolić. To jednak nie oznacza, że całkiem się nie da. Najpierw trzeba zacząć od przejrzenia tego, co już mamy. W tym celu polecam zajrzeć na konto i wnikliwie przejrzeć historię transakcji, bo może się okazać, że pomiędzy Netflixem czy Spotify zaplątały się jeszcze jakieś dwie subskrypcje, o których całkowicie zapomnieliśmy.
Świetnym sposobem na odzyskanie kontroli jest również żonglowanie dostępem. Zamiast trzymać cztery platformy streamingowe, z których i tak rzadko korzystamy jednocześnie, lepiej kupować je co miesiąc. To wymaga nieco samodyscypliny, ale nawet emitowane co tydzień seriale w końcu się kończą i wtedy można nadrobić wszystko na raz, by później przejść do innego serwisu. Nagle z ponad stu złotych miesięcznie robi nam się zaledwie 20-30 złotych, a to spora różnica.
Niektórzy stosują również wirtualne karty, tworzone specjalnie na potrzeby takich usług. Zasilają je odpowiednią kwotą i nawet jeśli zapomną, to system po prostu nie pobierze pieniędzy i sam za nas anuluje usługę. Może i jest z tym trochę zachodu, ale ostatecznie może to wyjść nam na dobre.
Ostatecznie walka z subskrypcyjną klatką to nie tylko bitwa o kontrolę nad stanem naszego konta, ale przede wszystkim – o realizm. Czas pogodzić się z faktem, że nasze „Idealne Ja” nie nauczy się pięciu języków jednocześnie i nie obejrzy wszystkich seriali świata w jeden weekend. Rezygnacja z aplikacji, z których nie korzystamy, bywa bolesna, bo zmusza nas do porzucenia pewnych aspiracji. Ale kiedy już przeklikasz się przez te wszystkie ekrany z pytaniami „Czy na pewno chcesz nas opuścić?”, poczujesz ogromną ulgę. I wtedy nagle okaże się, że najwygodniejszą rzeczą, jaką można sobie kupić za kilkadziesiąt złotych miesięcznie, jest po prostu brak kolejnego wyrzutu sumienia.