Teraz Lalka znalazła się na pierwszym miejscu zestawienia najlepszych polskich książek w serwisie Goodreads. I choć trudno na tej podstawie oficjalnie koronować ją na najważniejszą polską powieść wszech czasów, wynik jest ciekawy. Zwłaszcza że tuż za Prusem znalazły się Ferdydurke Witolda Gombrowicza oraz Krew elfów Andrzeja Sapkowskiego.
Lalka wygrała z Gombrowiczem, Lemem i Sapkowskim
Goodreads działa trochę inaczej niż jury wielkiej nagrody literackiej. Listy tworzą i porządkują użytkownicy, a wynik zależy między innymi od liczby głosów oraz tego, jak wysoko czytelnicy umieszczają konkretny tytuł. Warto więc zachować proporcje – to społecznościowy ranking, a nie badanie przeprowadzone na reprezentatywnej grupie kilku milionów czytelników.
Mimo to skład czołówki mówi sporo o tym, jakie polskie książki potrafią przetrwać poza kontekstem szkolnej klasy. Drugie miejsce zajmuje Ferdydurke, trzecie Krew elfów, dalej znalazły się Solaris Stanisława Lema, Quo Vadis Henryka Sienkiewicza, Sklepy cynamonowe Brunona Schulza i Kamienie na szaniec Aleksandra Kamińskiego. W pierwszej dziesiątce Sapkowski pojawia się jeszcze dwukrotnie – z Chrztem ognia i Czasem pogardy. Zestawienie zamyka Tango Sławomira Mrożka.
To dość niezwykłe towarzystwo. XIX-wieczny realizm stoi obok groteski, science fiction, wojennej literatury faktu i fantasy eksportowanego dziś na cały świat. I chyba właśnie dzięki temu ranking jest ciekawszy niż kolejna lista wyłącznie nobliwych klasyków.
Wokulski okazał się zaskakująco współczesny
Lalka zaczęła ukazywać się w odcinkach pod koniec XIX wieku, a jednak wiele problemów jej bohaterów postarzało się znacznie mniej niż dekoracje świata, w którym żyją. Stanisław Wokulski zarabia pieniądze, buduje pozycję i próbuje wejść do środowiska, które traktuje jego sukces z mieszaniną zainteresowania i pogardy. Im bardziej się stara, tym mocniej widać, że pieniądze mogą kupić dostęp do salonu, ale niekoniecznie akceptację jego bywalców.
Do tego dochodzi jego obsesyjne uczucie do Izabeli Łęckiej, które podczas szkolnego omawiania łatwo sprowadzić do hasła nieszczęśliwa miłość. Przy dorosłej lekturze wygląda ono znacznie mniej romantycznie. Wokulski idealizuje kobietę, której właściwie nie zna, projektuje na nią własne wyobrażenia i podporządkowuje temu ogromną część swojego życia.
Mam wrażenie, że właśnie dlatego do Lalki dobrze wraca się po trzydziestce. Nagle okazuje się, że między opisami warszawskich ulic Prus pisał o awansie społecznym, pieniądzach, samotności, ambicji, nierównościach, pogoni za statusem i fatalnych decyzjach podejmowanych pod wpływem uczuć. Zestaw problemów spokojnie wystarczyłby na kilka współczesnych seriali.
Szkoła potrafi zrobić klasyce niedźwiedzią przysługę
W pierwszej dziesiątce zestawienia Goodreads znalazło się wyjątkowo dużo pozycji kojarzonych w Polsce z edukacją szkolną. I jest w tym pewien paradoks.
Lektura obowiązkowa dostaje u nastolatka dodatkowy ciężar już w chwili, kiedy nauczyciel podaje termin jej przeczytania. Nawet świetna powieść zaczyna wtedy konkurować z kartkówką, rozprawką i pytaniem o motyw miasta. Trudno oczekiwać, że każdy siedemnastolatek będzie zachwycony analizą społecznej struktury XIX-wiecznej Warszawy.
Dlatego późniejsze powroty do szkolnych książek bywają zaskakujące. Bez konieczności szukania symboli na ocenę można zauważyć humor, ironię, niejednoznaczność postaci i rzeczy, które wcześniej zwyczajnie nie miały prawa nas obchodzić.
W przypadku Lalki ten proces może wkrótce dostać dodatkowe paliwo.
Lalka znów wraca, tym razem na Netflix
16 września 2026 roku na Netfliksie zadebiutuje sześcioodcinkowa nowa interpretacja powieści w reżyserii Pawła Maślony. Wokulskiego gra Tomasz Schuchardt, Izabelę Łęcką Sandra Drzymalska, a Ignacego Rzeckiego Dariusz Chojnacki. Twórcy rozbudowali opowieść między innymi o nowe wątki i chcą mocniej wykorzystać temat klasowych podziałów, ambicji oraz obsesji.
To całkiem dobry moment na ponowne odkrycie Prusa. Tym bardziej że obecne pierwsze miejsce Lalki w zestawieniu Goodreads pokazuje, że książka radzi sobie także bez ochronnego parasola szkolnego kanonu.
Nie nazwałabym społecznościowego rankingu ostatecznym rozstrzygnięciem sporu o najlepszą polską książkę. Literatura szczęśliwie nie działa jak bieg na sto metrów i nie da się jej zmierzyć stoperem. Ale satysfakcjonujące jest coś innego. Powieść wydana ponad 130 lat temu nadal wygrywa głosy czytelników w internetowym serwisie, konkuruje z Wiedźminem i za chwilę ponownie trafi na ekrany.
Może więc problem nigdy nie leżał w Lalce. Być może po prostu poznaliśmy ją za wcześnie.