Czy istnieją jakieś badania na temat agresji terytorialnej?

Od pół wieku badam szczury. Tysiące tych inteligentnych stworzeń musiałem zabić własnymi rękami, czułem litość tylko przy kilku pierwszych. Później przełamałem wrodzoną empatię i zabijałem setki szczurów, zwykle za pomocą gilotynki. Ten sposób wydawał mi się najszybszy i najbardziej humanitarny, jak rewolucjonistom francuskim. Na szczurach właśnie prowadzono eksperymenty, które miały ujawnić mechanizmy agresji terytorialnej, gdy jedna strona atakuje terytorium drugiej. Do terrarium zamieszkanego przez szczury wpuszczano nowe osobniki. Stare odczuwały to jako zamach na własne terytorium. Szczury zadomowione atakowały pierwsze – wpadały w obronny szał.

Czy empatia może hamować agresję?

Zwykle nie kopiemy leżącego i nie strzelamy do poddających się. Podobnie jest np. u psów. Gdy dwa samce się gryzą, ten przegrany kładzie się na plecach, odsłania brzuch i tętnicę szyjną, czyli dwa najczulsze punkty. W ten sposób oddaje się we władanie agresora. Ten jednym kłapnięciem szczęk może zabić ofiarę. Ale zazwyczaj tego nie robi. Docenia akt pokory. Gdybyśmy założyli, że pies ma psychikę podobną do ludzkiej, powiedzielibyśmy, że lituje się. Żeby jednak pies mógł być zdolny do odczytania komunikatu zawartego w geście odsłonięcia brzucha i szyi – musi posiadać empatię, czyli pewien rodzaj wrażliwości i umiejętności współczucia. Akty empatii hamują akty agresji.

Czy agresja oraz empatia mają coś wspólnego z seksem?

- Jednym z głównych źródeł agresji jest właśnie seksualność. W przyrodzie to zwykle samce walczą o samice. Do rozrodu dopuszczany jest ten, który okaże się silniejszy lub sprytniejszy od przeciwnika. Dla gatunku lepiej jest, jeśli kolejnym pokoleniom zostaną przekazane geny silniejszych i sprytniejszych niż geny słabszych. Brutalny jest świat lwów: stada lwich samic i samców napadane są przez grupy młodych osobników. Młode zabijają dorosłe samce i zagryzają ich potomstwo, w ten sposób eliminują geny przegranych. Zwycięskie lwy zapładniają uległe lwice, aby dać im geny agresorów. Agresywność jest dziedziczona, więc kolejne pokolenie ma szansę być jeszcze agresywniejsze. W ten sposób gatunek może stawać się coraz silniejszy, lepiej radzić sobie w walce o przetrwanie.

 Lew nie może być łagodny jak baranek?

Jeśli lew będzie potulnym kotkiem, może stać się łatwym celem ataku innych lwów. Brak agresji to dla lwa ryzyko klęski – może zostać zabity albo stoczyć się w hierarchii stada, a wtedy żadna samica nie będzie chciała go do siebie dopuścić. W lwim stadzie toczy się walka o najwyższą pozycję – samca Alfa. Jaki jest ten samiec Alfa? Agresywny. Konkurentów do bycia samcem Alfa jest zwykle bardzo wielu. Walka o tę pozycję często jest niezwykle zacięta. Lwy szarpią się, tarmoszą, uderzają, lecz zwykle nie ranią. Wyłaniają najsilniejszego w potyczkach rytualnych. Nie można oceniać agresji lwa w kategoriach ludzkiej moralności. Agresywny lew nie jest ani zły, ani dobry. Żyje lwim prawem. Ludzie antropomorfizują świat przyrody. Wyobrażają sobie, że może ten lew ma ludzkie cechy i uczucia, że rozważa, co jest dobre, a co złe, i wybiera zło. Jest złym moralnie lwem. Takie myślenie jest bezsensowne.

Lew nie jest ani dobry, ani zły?

- Konrad Lorenz, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny, autor moich ulubionych książek na temat zwierząt, prowadził studia nad psychologicznymi mechanizmami czynności agresywnych. Ważne dzieło na ten temat opublikował pod trafnym tytułem „Tak zwane zło”. Już sam tytuł sugeruje, że mówienie o złu w przypadku zwierząt jest naukowo wątpliwe. Jako naukowiec nie wartościuję rzeczywistości, a jedynie relacjonuję fakty zaobserwowane na podstawie doświadczeń.

Czy kiedyś żyjące istoty przestaną być agresywne?

W Starym Testamencie, w Księdze Izajasza, jest ładny fragment na temat powszechnej zgody wszystkich stworzeń boskich: „Cielę i lew i owca pospołu mieszkać będą, a dziecię małe pędzić je będzie. Cielę i niedźwiedź będą się paść, społem lęgać będą dzieci ich, a lew jako wół plewy będzie jadał”. W tym proroctwie lew nie zjada cielaka ani owcy. W świecie panuje pokój. Jednak na spełnienie tego proroctwa nie liczę.

Jakie zwierzęta są najbardziej empatyczne?

Łagodne są konie, u których przewodnikiem stada bywa stara klacz, a nie najsilniejszy ogier. Słynnym przykładem empatycznego zachowania małpy w stosunku do człowieka było wydarzenie z 16 sierpnia 1996 roku, kiedy w zoo na przedmieściach Chicago trzyletni chłopczyk wpadł do betonowej fosy otaczającej wybieg dla goryli. Do leżącego chłopca ruszyła ośmioletnia gorylica Binti Jua. Małpa delikatnie podniosła z ziemi nieprzytomnego trzylatka, z wyczuciem próbowała ocucić go zimną wodą, następnie przeniosła go do bramki opiekuna – bez zrobienia najmniejszej krzywdy. Małpy są również współczujące dla innych małp, potrafią nieść pomoc słabszym i potrzebującym, opiekują się młodymi, ale i starymi.