Mam wrażenie, że przez lata oswoiliśmy się z myślą, że luksus musi błyszczeć. Musi być widoczny, sfotografowany, podpisany nazwą marki, pokazany na tle hotelowego basenu albo przynajmniej ładnie zapakowany. Tymczasem codzienne życie po cichu przesunęło granicę. Zwykłe przyjemności, które kiedyś były tłem dnia, dziś bywają czymś, co trzeba sobie wywalczyć: pieniędzmi, czasem, organizacją, czasem wręcz poczuciem winy. I to jest chyba jedna z bardziej gorzkich zmian ostatnich lat.
Małe rzeczy podrożały bardziej, niż chcemy przyznać
Przez długi czas drobne przyjemności były wentylem bezpieczeństwa. Nawet gdy nie można było pozwolić sobie na duże wydatki, zostawały rzeczy małe: kawa na mieście, świeże kwiaty, książka, kino, dobre pieczywo, spontaniczna kolacja, krótki wyjazd za miasto. Niby nic wielkiego, ale właśnie z takich drobiazgów składa się poczucie, że życie nie jest wyłącznie harmonogramem obowiązków.
Dziś wiele z tych rzeczy zaczęło ważyć więcej w domowym budżecie. Kawa na mieście przestała być niewinnym przystankiem, gdy za dwie osoby potrafi kosztować tyle, ile kiedyś szybki lunch. Wyjście do restauracji z kategorii zwyczajny piątek przesuwa się w stronę wydarzenia, które trzeba zaplanować. Zakupy spożywcze coraz częściej przypominają mały test odporności psychicznej, bo nawet podstawowy koszyk potrafi zaskoczyć przy kasie. Trudno się dziwić, że człowiek zaczyna liczyć nie tylko rachunki, ale też przyjemności.
To właśnie w takich momentach widać, że luksus nie zawsze oznacza nadmiar. Czasem oznacza brak konieczności ciągłego przeliczania. Możliwość wzięcia do koszyka malin, lepszej oliwy albo ulubionego sera bez wewnętrznej narady pod lodówką. Możliwość zamówienia deseru, bo ma się na niego ochotę, a nie dlatego, że to akurat promocja. Niby drobiazgi, ale one świetnie pokazują, jak bardzo codzienność potrafi się skurczyć, gdy wszystko zaczyna kosztować trochę więcej.
Czas stał się najdroższą walutą
Pieniądze są tylko częścią tej układanki. Drugą, chyba jeszcze bardziej dotkliwą, jest czas. Zwykłe przyjemności potrzebują przestrzeni. Żeby ugotować coś dobrego, trzeba mieć nie tylko produkty, ale też chwilę na krojenie, mieszanie, czekanie. Żeby pójść na spacer bez patrzenia na telefon, trzeba mieć głowę wolną od zaległości. Żeby poczytać książkę, trzeba wcześniej nie paść twarzą w poduszkę po całym dniu odpowiadania na wiadomości, ogarniania domu, pracy i miliona drobnych spraw.
Współczesny luksus coraz częściej wygląda jak wolne popołudnie bez poczucia, że coś nam ucieka. Myślę, że dlatego tak wiele osób marzy dziś nie o bardziej spektakularnym życiu, tylko o życiu trochę mniej zatłoczonym. Mniej bodźców, mniej presji, mniej tego nieustannego szumu, który sprawia, że nawet odpoczynek trzeba wpisać w kalendarz jak spotkanie służbowe.
Zwykła przyjemność wymaga też uważności, a z tym mamy kłopot. Można kupić najlepszą herbatę, ale jeśli pije się ją między dwoma mailami, jej smak znika. Można pojechać na weekend w piękne miejsce, ale jeśli połowę czasu spędza się na nadrabianiu zaległości, ciało jest w lesie, a głowa nadal przy biurku. Coraz częściej widzę, że prawdziwym luksusem nie jest samo posiadanie czegoś, lecz zdolność, by naprawdę z tego skorzystać.
Codzienność zaczęła wymagać logistyki
W teorii mamy więcej udogodnień niż kiedykolwiek. Aplikacje dostarczą jedzenie, robot odkurzy podłogę, pralka sama dobierze program, telefon przypomni o wszystkim. Tyle że za tą wygodą pojawiła się nowa warstwa obowiązków: subskrypcje, aktualizacje, powiadomienia, porównywarki, promocje, rezerwacje, okienka czasowe, regulaminy i decyzje. Nawet odpoczynek potrafi stać się projektem do zarządzania.
Kiedyś zwykła przyjemność bywała prostsza. Szło się po lody, siadało na ławce, wracało do domu. Dziś zanim pojedziemy na weekend, sprawdzamy ceny noclegów, opinie, parking, pogodę, restauracje, dojazd, godziny otwarcia, korki, aplikacje do płatności i to, czy przypadkiem w tym samym czasie nie odbywa się lokalny festiwal, który podniesie ceny o połowę. Oczywiście przesadzam tylko trochę.
Ta logistyka odbiera spontaniczność. A spontaniczność jest jednym z pierwszych elementów, które znikają, gdy życie robi się drogie i napięte. Wtedy nawet małe przyjemności trzeba planować tak, jakby były inwestycją. Kiedy kupić bilety, żeby było taniej. Kiedy jechać, żeby ominąć tłum. Gdzie zjeść, żeby nie przepłacić. Kiedy zamówić, żeby zdążyć. I nagle prosta radość wymaga tej samej sprawności organizacyjnej, co mała konferencja.
Luksus ciszy i braku bodźców
Jest jeszcze jeden wymiar, o którym mówi się coraz więcej: przebodźcowanie. Dawniej odpoczynek kojarzył się z atrakcją. Dziś coraz częściej kojarzy się z jej brakiem. Cisza, nuda, samotny spacer, wieczór bez ekranu, balkon z kubkiem herbaty – to brzmi niemal staroświecko, a jednocześnie bardzo aktualnie.
W świecie, w którym wszystko walczy o naszą uwagę, zwykłe przyjemności wymagają odcięcia się od nadmiaru. To akurat rozumiem coraz lepiej. Przyjemność z czytania, gotowania, rozmowy czy siedzenia w ogrodzie łatwo przegrywa z telefonem, bo telefon jest zawsze bliżej, głośniej i szybciej nagradza mózg. Tyle że po godzinie przewijania zostaje często zmęczenie, a po godzinie prawdziwego odpoczynku zostaje spokój. Problem w tym, że ten drugi wybór wymaga większej dyscypliny.
Paradoks polega na tym, że zaczynamy płacić za to, co kiedyś było naturalnym elementem życia. Za warsztaty uważności, wyjazdy offline, strefy ciszy, aplikacje do medytacji, pobyty w miejscach, gdzie zasięg jest słaby. Nie kpię z tego, bo wielu osobom naprawdę pomaga. Mam tylko mieszane uczucia, gdy widzę, że cisza stała się usługą.
Przyjemność bez poczucia winy też jest luksusem
W zwykłych przyjemnościach coraz częściej przeszkadza nam nie tylko cena czy brak czasu, ale też poczucie winy. Odpoczywasz? Może powinnaś nadrabiać. Kupujesz coś dla siebie? Może lepiej odłożyć. Leżysz w sobotę z książką? Może dom sam się nie ogarnie. Ten wewnętrzny księgowy, menedżer i krytyk w jednej osobie potrafi zepsuć nawet najładniejsze popołudnie.
Mam wrażenie, że wiele osób musi dziś uzasadniać przyjemność praktycznością. Spacer jest dobry, bo robi kroki. Sen jest ważny, bo poprawia produktywność. Hobby jest przydatne, bo rozwija kompetencje. Gotowanie ma sens, jeśli jest zdrowe, tanie i zaplanowane na kilka dni. Oczywiście to wszystko może być prawdą, ale przyjemność nie zawsze musi mieć tabelkę z korzyściami. Czasem wystarczy, że coś sprawia nam radość.
I może właśnie dlatego zwykłe przyjemności wracają jako luksus. Nie dlatego, że same w sobie są wyjątkowe, ale dlatego, że coraz trudniej pozwolić sobie na nie bez tłumaczenia. Bez optymalizacji. Bez zdjęcia. Bez udowadniania, że odpoczynek był zasłużony, a wydatek rozsądny.
Powrót do prostoty nie jest kaprysem
Popularność prostych rytuałów nie wzięła się znikąd. Ludzie znów chcą piec chleb, mieć zioła na parapecie, chodzić na długie spacery, robić przetwory, czytać papierowe książki, siedzieć przy stole, urządzać balkon, dbać o ogród, nawet jeśli ma kilka metrów. Można to oczywiście opakować w trend i nazwać kolejną estetyką z internetu, ale pod spodem jest bardzo ludzka potrzeba odzyskania kontroli nad kawałkiem własnego dnia.
Proste przyjemności są atrakcyjne, bo dają coś, czego nie daje szybka konsumpcja: poczucie zakorzenienia. Zrobienie zupy, posadzenie rośliny, zapalenie świecy, spacer z psem, rozmowa bez zerkania w ekran – to są czynności zwyczajne, ale stabilizujące. Przypominają, że życie nie musi cały czas przyspieszać, żeby było wartościowe.
Nie idealizowałabym jednak prostoty. Ona też bywa sprzedawana w wersji premium, z lnianym obrusem za kilkaset złotych i kubkiem, który wygląda jak rękodzieło mnicha z bardzo dobrym działem marketingu. Ale sama potrzeba jest prawdziwa. Chcemy mniej hałasu, mniej sztucznego tempa, mniej ciągłego gonienia za czymś, co już za chwilę i tak przestanie być nowe.
Co nam mówi ten nowy luksus?
To, że zwykłe przyjemności znów stają się luksusem, mówi sporo o naszych czasach. O kosztach życia, przeciążeniu, zmęczeniu bodźcami i presji, żeby wszystko robić lepiej, szybciej, bardziej świadomie. Ale mówi też coś dobrego: zaczynamy na nowo doceniać rzeczy, które długo traktowaliśmy jak oczywistość.
Może luksus najbliższych lat będzie mniej krzykliwy. Może będzie nim mieszkanie, w którym da się naprawdę odpocząć. Lodówka, która pozwala gotować z przyjemnością, a nie tylko ekonomicznie. Praca, po której zostaje jeszcze trochę siły na życie. Relacje, przy których nie trzeba udawać wiecznej dostępności. Ciało, które nie jest wyłącznie projektem do poprawy. Głowa, która ma chwilę ciszy.
Nie chcę robić z filiżanki kawy filozofii życia, bo to też byłaby przesada. Ale coraz bardziej wierzę, że sposób, w jaki traktujemy drobne przyjemności, dużo mówi o jakości naszej codzienności. Jeśli zwykły spacer, spokojny posiłek albo wolna niedziela zaczynają wydawać się luksusem, to może warto potraktować to jak sygnał ostrzegawczy. Nie po to, żeby natychmiast zmieniać całe życie, ale żeby odzyskać choć fragment dnia, który nie służy niczemu poza tym, że dobrze jest go mieć.