Przez ostatnie lata wysoka wrażliwość zrobiła całkiem imponującą karierę. W mediach społecznościowych często przedstawia się ją niemal jak ukryty talent – więcej empatii, większa intuicja, bogatsze życie wewnętrzne. Sama rozumiem, dlaczego taka narracja jest atrakcyjna. Po latach słuchania, że ktoś przesadza albo wszystko bierze do siebie, znacznie przyjemniej usłyszeć, że jego układ nerwowy po prostu odbiera świat intensywniej.
Tyle że nauka dokłada do tego obrazu mniej wygodny fragment. Duża metaanaliza pokazuje, że większa wrażliwość środowiskowa wiąże się także z częstszymi problemami ze zdrowiem psychicznym. I wygląda na to, że związek jest zbyt wyraźny, by traktować go jako ciekawostkę.
Wrażliwy mózg zbiera więcej informacji
W nauce mówi się o sensory processing sensitivity, czyli wrażliwości przetwarzania sensorycznego. Chodzi o cechę opisującą różnice w tym, jak intensywnie odbieramy i przetwarzamy informacje płynące z otoczenia. Osoby znajdujące się wysoko na tej skali częściej zauważają subtelne bodźce, głębiej analizują doświadczenia, silniej reagują emocjonalnie i łatwiej ulegają przeciążeniu.
Szacuje się, że wysoki poziom takiej wrażliwości może dotyczyć około 20-30% ludzi. Nie jest chorobą ani zaburzeniem psychicznym i nie oznacza automatycznie introwertyzmu, lęku czy depresji. To ważne rozróżnienie, bo internet ma wyjątkową skłonność do zamieniania każdej cechy osobowości w etykietkę, którą można sobie przykleić po pięciominutowym teście.
W praktyce większa czułość na otoczenie oznacza jednak również większą liczbę rzeczy, które trzeba psychicznie obsłużyć. Konflikt w pracy, który ktoś inny zostawi za drzwiami biura, może wracać wieczorem. Hałaśliwe spotkanie towarzyskie potrafi wymagać później kilku godzin ciszy. Kilka drobnych napięć jednego dnia może w pewnym momencie dawać poczucie przeciążenia zupełnie nieproporcjonalnego do wydarzeń, które je wywołały.
I właśnie tutaj pojawia się koszt.
Związek z lękiem i depresją trudno zignorować
Badacze przeanalizowali 33 wcześniejsze badania obejmujące łącznie 12 697 osób. Średni wiek uczestników wynosił około 25 lat, a mniej więcej 63% badanych stanowiły kobiety.
Wyższa wrażliwość była związana między innymi z objawami depresji, lęku, dolegliwościami psychosomatycznymi, zespołem stresu pourazowego, zaburzeniami obsesyjno-kompulsyjnymi, agorafobią i fobią społeczną. Dla dwóch najlepiej przebadanych obszarów – depresji i lęku – zależności okazały się umiarkowane, ale wyraźne.
Nie oznacza to jednak, że wrażliwość powoduje depresję. Większość analizowanych badań opierała się na kwestionariuszach samoopisowych, a wiele miało charakter przekrojowy. Pozwala to dostrzec zależność, ale znacznie gorzej odpowiada na pytanie o przyczynę i skutek. Sami badacze podkreślają, że potrzebne są badania prowadzone przez dłuższy czas oraz większa liczba analiz obejmujących grupy kliniczne.
Możliwe zresztą, że część mechanizmu jest dość intuicyjna. Jeżeli częściej zauważamy potencjalne zagrożenia, mocniej reagujemy na napięcie i dłużej analizujemy wydarzenia, układ nerwowy ma więcej okazji do pozostawania w stanie pobudzenia. Przy spokojnym życiu może nie być to szczególnym problemem. Przy chronicznym stresie rachunek wygląda zupełnie inaczej.
Tyle samo wrażliwości może działać również w dobrą stronę
Badania sugerują, że osoby bardziej wrażliwe mogą silniej reagować zarówno na niekorzystne, jak i korzystne środowisko. Innymi słowy, stresujące otoczenie może odbijać się na nich mocniej, ale dobre warunki także potrafią dawać większe korzyści. Wcześniejsze prace wskazywały choćby na lepszą odpowiedź części bardziej wrażliwych osób na programy psychologiczne i pozytywne interwencje.
Do tego dochodzi druga strona samej cechy. Badanie przeprowadzone wśród dorosłych wykazało związki wysokiej wrażliwości z empatią i większą liczbą kreatywnych pomysłów. Szczególnie interesujący okazał się komponent związany z wrażliwością estetyczną – dostrzeganiem subtelności oraz silniejszym reagowaniem na sztukę i inne pozytywne bodźce.
Ta sama osoba, którą męczy głośna restauracja, może więc znacznie intensywniej przeżywać koncert. Ktoś długo analizujący napiętą rozmowę może też szybciej wychwycić, że bliska osoba potrzebuje pomocy. Bilans zależy nie tylko od poziomu wrażliwości, lecz również od środowiska i sposobów radzenia sobie z przeciążeniem.
Problemem bywa życie ustawione na maksymalną głośność
Mam wrażenie, że właśnie tutaj współczesność szczególnie mocno zderza się z wysoką wrażliwością. Powiadomienia, komunikatory, open space, korki, reklamy, ekrany, wiadomości, ciągłe zmiany planów i poczucie dostępności przez całą dobę tworzą środowisko wyjątkowo bogate w bodźce. Dla części osób to zwyczajny dzień. Dla innych – kilkanaście godzin zbierania informacji, których mózg nie potrafi po prostu przepuścić dalej.
Dlatego sensowniej traktować wysoką wrażliwość jako informację o sobie niż jako powód do dumy albo powód do niepokoju. Można dzięki niej lepiej rozumieć własne reakcje, świadomiej regulować liczbę bodźców, pilnować odpoczynku i szybciej zauważać moment, kiedy zwykłe przeciążenie zamienia się w przewlekły lęk czy obniżony nastrój.
Wrażliwość sama w sobie nie wymaga leczenia. Jeżeli jednak zaczyna ograniczać codzienne funkcjonowanie, unikanie ludzi, miejsc i sytuacji staje się coraz większe albo pojawiają się utrzymujące objawy depresyjne czy lękowe, etykieta osoby wysoko wrażliwej nie powinna zastępować profesjonalnej pomocy.
Być może właśnie na tym polega rozsądniejsze spojrzenie na całą sprawę. Można widzieć więcej, czuć intensywniej i korzystać z dobrych stron tej cechy. Warto tylko pamiętać, że układ nerwowy również ma swoją pojemność. Nawet największa empatia przestaje być zaletą, kiedy człowiek od miesięcy nie ma gdzie odpocząć od świata.