Tymczasem coraz więcej wskazuje na to, że kawa ma w sobie coś więcej niż mały chemiczny alarm dla mózgu. Niewielkie, ale ciekawe badanie naukowców z University College Cork sugeruje, że także kawa bez kofeiny może wpływać na nastrój, funkcje poznawcze, poziom stresu i mikrobiotę jelitową. W eksperymencie uczestniczyły osoby regularnie pijące kawę oraz osoby, które jej nie piły.
Po okresie kawowej przerwy część uczestników wróciła do zwykłej kawy, a część do bezkofeinowej, przy czym nie wiedzieli, którą wersję dostają. Obie wersje kawy powiązano ze zmianami w mikrobiocie jelitowej, niższym poziomem stresu i depresyjności oraz poprawą nastroju i sprawności poznawczej, choć zwykła kawa miała dodatkowe przewagi w obszarze uwagi, lęku i ciśnienia skurczowego.
Kawa działa też wtedy, gdy nie daje kopniaka
Przyzwyczaiłyśmy się myśleć o kawie przez pryzmat kofeiny. To ona ma nas obudzić, zebrać w całość, przepchnąć przez poranny chaos, spotkanie o 9:00 i moment, w którym komputer aktualizuje się akurat wtedy, gdy trzeba wysłać pilny tekst. Kofeina jest wygodnym bohaterem tej opowieści, bo jej działanie czuć szybko. Serce przyspiesza, powieki są lżejsze, myśli układają się w mniej obraźliwą stronę świata.
Ale kawa to nie sama kofeina. To mieszanina związków bioaktywnych, polifenoli, kwasów, aromatów i substancji, które mogą wpływać na stan zapalny, metabolizm oraz mikrobiotę jelitową. Przeglądy badań nad kawą wskazują, że umiarkowane picie kawy wiąże się z korzystniejszym profilem wielu wskaźników zdrowotnych, a część efektów obserwowano zarówno przy kawie kofeinowej, jak i bezkofeinowej.
Szczególnie interesujące są dane dotyczące ryzyka cukrzycy typu 2 oraz ogólnej śmiertelności, choć oczywiście w dużej mierze mówimy tu o związkach obserwacyjnych, a nie prostym dowodzie przyczynowo-skutkowym.
Rytuał też jest składnikiem
Mam wrażenie, że w dyskusji o kawie zbyt łatwo rozdzielamy chemię od codzienności. Jakby filiżanka była wyłącznie nośnikiem substancji aktywnej, a nie małym scenariuszem dnia. Tymczasem kawa to często pierwszy gest po przebudzeniu, przerwa między zadaniami, pretekst do rozmowy albo kilka minut ciszy. Nawet zapach ma tu znaczenie. Organizm nie żyje w tabeli składników, tylko w kontekście.
Dlatego wcale mnie nie dziwi, że kawa bez kofeiny może dawać odczuwalny efekt psychiczny. Część może wynikać z samego napoju i jego składników, część z przyzwyczajenia, a część z faktu, że ciało lubi powtarzalne sygnały. Jeśli przez lata kawa oznaczała start, skupienie albo chwilę odpoczynku, mózg nie musi sprawdzać etykiety z zawartością kofeiny, żeby zareagować. To nie unieważnia działania samej kawy. Raczej przypomina, że nasze zdrowie i samopoczucie rzadko mieszczą się w jednym prostym mechanizmie.
W tym badaniu ciekawie wybrzmiewa też wątek osi jelitowo-mózgowej. Mikrobiota jelitowa od kilku lat robi zawrotną karierę w nauce i popkulturze, czasem aż zbyt zawrotną. Trzeba uważać, by nie zamieniać każdego wyniku w obietnicę leczenia nastroju przez śniadanie. Ale kierunek jest interesujący: to, co jemy i pijemy, może wpływać na procesy zapalne, metabolizm i sygnały między jelitami a mózgiem. W przypadku kawy bez kofeiny ta perspektywa jest szczególnie kusząca, bo przesuwa uwagę z pobudzenia na szerszą reakcję organizmu.
Dobra wiadomość dla tych, którym kawa nie służy po południu
Kawa bez kofeiny ma jeszcze jedną zaletę. Pozwala zachować przyjemność picia kawy bez ryzyka, że wieczorem będziemy negocjować sen z sufitem. Nadmiar kofeiny może nasilać niepokój, rozdrażnienie, kołatanie serca i problemy ze snem, zwłaszcza u osób wrażliwych albo pijących kawę późno. Przegląd badań z 2025 roku zwraca uwagę, że choć umiarkowane picie kawy częściej wygląda korzystnie niż szkodliwie, nadmiar kofeiny pozostaje realnym problemem dla części osób, a kobiety w ciąży powinny ograniczać jej spożycie zgodnie z zaleceniami medycznymi.
Tu bezkofeinowa kawa przestaje być napojem drugiej kategorii. Dla wielu osób może być po prostu rozsądniejszym wyborem po 15:00, podczas pracy wieczorem albo w okresach większego napięcia. Nie każda filiżanka musi być małym eksperymentem z układem nerwowym. Czasem chodzi o smak, ciepło, pauzę i poczucie, że dzień ma jeszcze jakiś porządek.
Oczywiście nie robiłabym z tego zdrowotnego objawienia. Badanie było małe, część wyników opierała się na deklaracjach uczestników, a mechanizmy działania kawy na mikrobiotę i psychikę nadal wymagają dalszych badań. Warto też pamiętać, że kawa bez kofeiny nie jest całkowicie pozbawiona kofeiny, tylko ma jej znacznie mniej. Dla większości osób to detal, dla bardzo wrażliwych – już niekoniecznie.
Mniej pogardy dla bezkofeinowej, więcej rozsądku przy zwykłej
Podoba mi się ta zmiana w myśleniu o kawie, bo jest bardziej ludzka niż kult produktywności. Przez lata zwykła kawa była napojem ambicji: piję, bo muszę działać, dowieźć, ogarnąć. Bezkofeinowa wyglądała przy niej jak kapitulacja. Tymczasem może się okazać, że wcale nie trzeba wybierać między przyjemnością a rozsądkiem.
Zwykła kawa nadal ma swoje miejsce. Kofeina potrafi poprawiać czujność, koncentrację i nastrój, a dla wielu osób poranna filiżanka jest po prostu skutecznym narzędziem. Ale bezkofeinowa zasługuje na mniej ironii. Nie daje tak wyraźnego pobudzenia, za to może pozwolić zachować rytuał bez dokładania organizmowi kolejnej porcji stymulacji.