Nie chodzi wyłącznie o to, że twórcy powtarzają sprawdzone schematy. Kino zawsze było sztuką powtórzeń. Westerny miały swoje pojedynki, komedie romantyczne swoje nieporozumienia, horrory swoje piwnice, do których rozsądny człowiek nie zszedłby nawet po darmowy ekspres do kawy. Problem zaczyna się wtedy, gdy powtarzalność przestaje być językiem gatunku, a staje się automatyzmem. Widz nie czuje już napięcia, tylko rozpoznaje mechanizm. Siedzi w fotelu i odlicza: teraz przyciszenie, teraz nagły huk, teraz żart rozładowujący scenę, teraz patetyczna muzyka, żebyśmy przypadkiem nie przeoczyli, że mamy czuć coś ważnego.
Filmowe sztuczki działają, bo jesteśmy na nie podatni
W kinie wiele trików wraca z bardzo prostego powodu: one naprawdę działają. Nagła zmiana głośności potrafi wywołać reakcję ciała, zanim głowa zdąży się zorientować, że została złapana na tani numer. Jump scare w horrorze jest jak ktoś, kto klaśnie nam za plecami. Można potem z godnością mówić, że to było przewidywalne, ale ciało i tak podskoczyło. Filmowcy dobrze o tym wiedzą.
Podobnie jest z muzyką. Smyczki potrafią dopisać emocję tam, gdzie scena sama jej nie uniosła. Niski, pulsujący dźwięk zasugeruje zagrożenie, nawet jeśli na ekranie widzimy tylko pusty korytarz. Piosenka z nostalgicznego repertuaru może w kilka sekund przenieść widza do konkretnego czasu, nastroju albo wspomnienia, choćby fabularnie była doklejona trochę na siłę. To są narzędzia, których nie trzeba demonizować. Dobre kino od zawsze korzystało z montażu, dźwięku, rytmu, światła i ciszy, żeby prowadzić widza za rękę.
Kłopot polega na tym, że coraz częściej ta ręka prowadzi nas tą samą trasą. I to bez większej finezji. Widzowie nauczyli się filmowej gramatyki równie dobrze jak twórcy. Wiemy, że jeśli w horrorze bohaterka patrzy w lustro, to zaraz coś pojawi się za jej plecami. Jeśli w filmie akcji zapada podejrzana cisza, zaraz coś wybuchnie. Jeśli w dramacie rodzinnym ktoś mówi, że wszystko będzie dobrze, można już mentalnie przygotować chusteczki albo przynajmniej westchnienie.
Algorytm bezpieczeństwa zamiast ryzyka
Powtarzalność efektów nie wynika tylko z lenistwa. Wynika też ze strachu. Kino, zwłaszcza to wysokobudżetowe, jest dziś potwornie drogim interesem. Gdy na film wydaje się setki milionów, odwaga artystyczna często przegrywa z kalkulacją. Studio chce wiedzieć, że widz dostanie znajomy rytm, znajomy rodzaj emocji i znajome punkty zwrotne. Ryzyko bywa traktowane jak usterka w systemie.
Dlatego tak wiele produkcji wygląda, jakby powstało z zestawu elementów obowiązkowych. Otwarcie z efektowną sceną. Szybki żart po dramatycznym momencie. Bohater z traumą, którą trzeba rozbroić w finale. Złoczyńca mówiący głosem człowieka, który odbył zbyt wiele rozmów z samym sobą. Finałowa bitwa, w której ekran mieni się od komputerowego chaosu, a widz orientuje się, że bardziej martwi się o stan popcornu niż o los świata.
Mam tu mieszane uczucia, bo rozumiem ekonomię tego procesu. Publiczność lubi rozpoznawalność. Po ciężkim tygodniu wiele osób nie chce eksperymentu, tylko dobrze znanej przejażdżki. Tyle że nawet przejażdżka znaną trasą może mieć sens, jeśli kierowca ma styl. Tymczasem część współczesnych filmów przypomina przejazd według nawigacji, która nie przewiduje objazdów, skrętów ani chwilowego zachwytu widokiem.
Dźwięk jako najłatwiejszy sposób na emocje
Widzowie mówią często o efektach wizualnych, ale moim zdaniem to dźwięk bywa dziś największym recydywistą. W wielu filmach napięcie jest pompowane nie tyle sytuacją, ile akustycznym szantażem. Ciszej, ciszej, ciszej – i nagle huk. Ma być strach, więc jest decybel. Ma być wzruszenie, więc wchodzi muzyka, która prowadzi nas do emocji jak pracownik obsługi do właściwej kolejki.
Nie mam nic przeciwko mocnemu dźwiękowi. Kino powinno czasem dudnić w klatce piersiowej. Problem zaczyna się wtedy, gdy głośność zastępuje pomysł. W horrorze prawdziwy niepokój rodzi się z atmosfery, z niepewności, z tego, czego nie widać i czego jeszcze nie rozumiemy. Jeśli każdy strach kończy się tym samym dźwiękowym ciosem, widz przestaje bać się historii, a zaczyna spodziewać się momentu technicznego ataku.
Podobnie bywa w kinie superbohaterskim i akcyjnym. Finały wielu filmów są tak podobnie nagłośnione, że można mieć wrażenie, iż istnieje jedna wielka biblioteka dźwięków do ratowania świata. Metaliczny zgrzyt, basowy pomruk, narastający chórek, huk portalu, trzask energii, cisza przed ciosem i eksplozja. Wszystko poprawne, wszystko efektowne, wszystko znajome aż do zmęczenia.
Widzowie też nauczyli się oglądać inaczej
Coraz częściej widzę, że widzowie nie tylko oglądają film, ale równocześnie analizują jego sztuczki. To efekt tysięcy recenzji, filmowych esejów, TikToków rozbierających sceny na części i ogólnego obycia z popkulturą. Kiedyś wiele mechanizmów działało mocniej, bo nie były tak prześwietlone. Dziś nawet osoba niezajmująca się kinem zawodowo potrafi zauważyć, że dana scena służy wyłącznie temu, by przygotować późniejszą puentę, śmierć bohatera albo obowiązkowy moment odkupienia.
To zmienia odbiór. Film musi pracować ciężej, bo widz szybciej wyczuwa skrót. Nie wystarczy już włączyć smutnej muzyki i pokazać bohatera w deszczu. Nie wystarczy wrzucić nagłego hałasu w ciemny korytarz. Oczywiście część publiczności nadal chce tych kodów i ma do tego pełne prawo. Sama czasem lubię kino, które daje dokładnie to, czego się po nim spodziewam. Ale czym innym jest przyjemność z konwencji, a czym innym poczucie, że film traktuje widza jak urządzenie reagujące na bodźce.
Najlepsze produkcje nadal potrafią grać znanymi środkami tak, że człowiek daje się porwać. Sekret tkwi w rytmie, wyczuciu i odrobinie zaufania do widza. Czasem mocniejsza będzie cisza niż huk. Czasem bardziej poruszy niedopowiedziana scena niż muzyczny komunikat wielkimi literami. Czasem napięcie rośnie właśnie dlatego, że film nie wciska przycisku wtedy, gdy wszyscy go oczekują.
Powtarzalność sama w sobie nie jest grzechem
Nie chciałabym udawać, że każde użycie znanego chwytu jest porażką. Gatunki filmowe żyją z powtarzalności. Idziemy na horror po strach, na komedię romantyczną po pewien rodzaj ciepła, na kino akcji po tempo i widowisko. Widz ma prawo chcieć rozpoznawalnych emocji. Tak samo jak nie oczekujemy, że każda pizzeria wymyśli pizzę od zera, nie musimy wymagać od każdego filmu rewolucji języka kina.
Różnica leży w wykonaniu. Sprawdzony chwyt może być elegancki, przewrotny albo po prostu dobrze podany. Może też być mechaniczny, wyświechtany i wrzucony bez wyczucia. Wtedy zamiast przyjemnego rozpoznania pojawia się znużenie. Widz nie myśli: lubię ten motyw. Myśli raczej: naprawdę znowu?
Dlatego największym problemem nie jest to, że kino powtarza sztuczki. Problem w tym, że czasem powtarza je bez wiary w ich sens. Jakby liczyło, że wystarczy odtworzyć układ bodźców, a emocja pojawi się sama. Tymczasem widzowie nie są aż tak łatwi do zaprogramowania. Mogą dać się przestraszyć, wzruszyć albo rozbawić, ale coraz trudniej im nie zauważyć, kiedy ktoś wciska im znajomy guzik.
Kino potrzebuje mniej automatu, więcej wyczucia
Powtarzalność efektów w kinie jest trochę jak przyprawianie wszystkiego tym samym sosem. Na początku smakuje intensywnie, potem znajomo, a w końcu człowiek zaczyna tęsknić za czymś prostszym. Za sceną, która nie musi krzyczeć. Za momentem, który ufa ciszy. Za filmem, który nie prowadzi nas przez emocje jak przez prezentację sprzedażową.
Myślę, że widzowie nie mają dość emocji. Mają dość emocji podawanych zbyt nachalnie. Chcą nadal się bać, wzruszać i śmiać, ale coraz częściej oczekują, że twórcy zrobią coś więcej niż powtórzą dobrze znany zestaw sztuczek. Kino może korzystać ze starych narzędzi, bo wiele z nich jest po prostu skutecznych. Tylko skuteczność bez świeżości szybko zamienia się w przewidywalność.
A przewidywalność w kinie bywa gorsza niż słaby efekt specjalny. Ten można jeszcze wybaczyć. Gorzej, gdy film za każdym razem wyciąga tę samą kartę i jest przekonany, że nikt przy stoliku jej wcześniej nie widział.