Potem dochodzi pociąg, samolot, paliwo, hotel, jedzenie, urlop, lokalny transport, czasem wymiana waluty i świadomość, że koncert wcale nie odbywa się w kraju, w którym mieszkamy.
Rezydentury koncertowe świetnie pokazują, w jakim kierunku przesuwa się rynek muzyki na żywo. Artysta zostaje w jednym miejscu na kilka, kilkanaście albo kilkadziesiąt wieczorów, a publiczność ma przyjechać. Z punktu widzenia produkcji to wygodne. Z punktu widzenia wielkiego biznesu – bardzo opłacalne. Z punktu widzenia fana – coraz częściej finansowo męczące. I właśnie ten element najbardziej mi się nie podoba. Bo pod płaszczykiem większego widowiska i lepszej organizacji normalizuje się sytuację, w której udział w kulturze popularnej zaczyna przypominać wyjazd premium.
Artysta zostaje, fani jadą
Rezydentura przez lata kojarzyła się głównie z Las Vegas. Celine Dion, Adele, Lady Gaga, Usher – tamtejszy model polegał na tym, że gwiazda występuje w jednym mieście, a fani traktują koncert jako część większego wyjazdu. Tyle że Las Vegas zawsze było zbudowane na turystyce i nadmiarze. Problem zaczyna się wtedy, gdy ten model staje się inspiracją dla Europy i dla tras, które coraz częściej omijają wiele krajów albo skupiają się na kilku wybranych punktach.
Adele w Monachium była jednym z najbardziej wyrazistych przykładów. Zamiast klasycznej europejskiej trasy powstał specjalny, tymczasowy obiekt na terenach targowych, przygotowany wyłącznie pod jej koncerty. W sierpniu 2024 roku odbyło się tam 10 występów, które przyciągnęły ponad 730 tysięcy osób. Miasto szacowało pośredni efekt ekonomiczny na 540 milionów euro, czyli około 2,3 miliarda złotych. To pokazuje skalę zjawiska, ale też dobrze odsłania jego drugą stronę: taki sukces gospodarczy nie bierze się z powietrza. W dużej mierze finansują go fani.
Bilety na monachijskie koncerty Adele zaczynały się od kilkudziesięciu euro, ale lepsze miejsca kosztowały kilkaset euro. Przy cenie rzędu 400 euro mówimy o około 1700 zł za sam wstęp. A przecież dla wielu osób z Polski, Czech, Słowacji, Węgier czy krajów bałtyckich taki koncert oznaczał jeszcze dojazd albo lot, nocleg i wydatki na miejscu. W praktyce jeden wieczór z muzyką potrafił zamienić się w wyjazd za kilka tysięcy złotych.
Nie mam problemu z tym, że ogromne widowisko kosztuje. Scena, światło, dźwięk, ekipa, bezpieczeństwo i technologia mają swoją cenę. Mam problem z tym, że fan coraz częściej płaci także za wygodę całego systemu. Artysta nie musi jeździć po Europie, więc jeżdżą ludzie. Promotor może sprzedać wydarzenie jako wyjątkowe, miasto zarabia na hotelach i restauracjach, a publiczność ma się cieszyć, że w ogóle dostała szansę.
Ceny biletów też przestały udawać, że chodzi o dostępność
Do tego dochodzi jeszcze sama cena wejścia, która w ostatnich latach zaczęła odklejać się od tego, co wiele osób uznaje za rozsądny wydatek na kulturę. Przy największych nazwiskach kilkaset złotych za bilet nie robi już na rynku większego wrażenia, a miejsca bliżej sceny potrafią kosztować tyle, co weekendowy wyjazd. Dynamiczne ceny, przedsprzedaże dla wybranych grup, pakiety VIP i presja natychmiastowego zakupu sprawiają, że fan coraz częściej nie wybiera spokojnie, tylko reaguje w panice. Klikasz, bo za pięć minut może nie być już nic. Albo będzie, ale drożej.
I tu pojawia się szerszy problem, który moim zdaniem za łatwo przykrywa się opowieścią o wielkich widowiskach. Muzyka na żywo staje się coraz mniej powszechnym doświadczeniem, a coraz bardziej dobrem dla tych, którzy mogą pozwolić sobie na serię dodatkowych kosztów. Kultura popularna teoretycznie jest masowa, ale jej najgłośniejsze wydarzenia coraz częściej działają jak selekcja finansowa.
Nie wystarczy lubić artysty, znać piosenki, czekać latami na trasę. Trzeba jeszcze mieć pieniądze, czas, elastyczną pracę i możliwość szybkiego podjęcia decyzji. To nie jest drobiazg, tylko realne ograniczanie dostępu do kultury, nawet jeśli odbywa się miękko, bez zamkniętych drzwi i oficjalnych zakazów.
Dla polskich fanów dochodzi jeszcze jeden, bardzo znajomy element: omijanie Polski przez część największych tras. Oczywiście, nie jesteśmy koncertową pustynią, bo w ostatnich latach w Polsce odbywały się wielkie występy i duże festiwale. Ale nadal zbyt często mapa europejskiej trasy wygląda tak, jakby kończyła się na Berlinie, Wiedniu, Pradze albo ewentualnie zahaczała o Warszawę tylko wtedy, gdy wszystko idealnie zagra.
Dla publiczności z Polski oznacza to prosty komunikat: chcesz zobaczyć artystę, jedź za granicę. I znowu – bilet przestaje być głównym wydatkiem, bo dochodzi cała wyprawa, często organizowana nie z ciekawości świata, lecz z braku wyboru.
Można próbować tłumaczyć to logistyką, wielkością rynku, dostępnością stadionów, terminami albo kalkulacją promotorów. Część tych argumentów pewnie jest prawdziwa. Tylko z perspektywy fana brzmią one dość chłodno, gdy ulubiony artysta gra kilka koncertów w Europie Zachodniej, a Polska zostaje poza nawiasem.
Wtedy rezydentury i ograniczone trasy nie są żadnym luksusowym formatem przyszłości, ale kolejną barierą. Najpierw trzeba wygrać walkę o bilet, potem zapłacić za podróż, a na końcu jeszcze cieszyć się, że w ogóle udało się być częścią wydarzenia. Trudno mi uznać to za zdrowy kierunek dla rynku muzyki na żywo.
Las Vegas zrobiło z rezydentury globalny magnes
Jeszcze mocniej widać to na przykładzie Sphere w Las Vegas. U2 zagrało tam 40 wyprzedanych koncertów między wrześniem 2023 a marcem 2024 roku. Występy przyciągnęły ponad 700 tysięcy fanów z ponad 100 krajów. To imponujący wynik i technologicznie ważny moment dla koncertowego biznesu, bo Sphere nie jest zwykłą halą. To obiekt, który sam stał się atrakcją, a muzyka została połączona z widowiskiem wizualnym na skalę trudną do odtworzenia gdziekolwiek indziej.
Tyle że właśnie w tym tkwi sedno. Jeżeli koncert można zobaczyć tylko w jednym miejscu, to fani zaczynają podróżować za formatem, nie tylko za artystą. U2 nie przyjeżdżało do publiczności. Publiczność przylatywała do U2, do Sphere, do Las Vegas, do całej maszyny turystycznej, która natychmiast wie, jak skonsumować taką okazję.
Podobnie wyglądały występy Dead & Company. Zespół zapowiedział rezydenturę w Sphere w 2025 roku jako serię 18 koncertów od marca do maja, a jednocześnie były to jego jedyne koncerty w tamtym roku. Dla fanów oznaczało to prosty komunikat: chcesz zobaczyć zespół, jedź do Las Vegas. Bilety startujące od ponad 100 dolarów same w sobie nie muszą jeszcze szokować przy obecnych cenach koncertów, ale koszt realny zaczyna się dopiero po dodaniu lotu, hotelu i pobytu w jednym z najdroższych turystycznie miast świata.
Można oczywiście powiedzieć, że nikt nikogo do tego nie zmusza. Formalnie to prawda. Tylko że fanowskie decyzje rzadko są tak chłodne, jak zakup pralki czy odkurzacza. Muzyka działa na emocje, wspomnienia, wspólnotę, poczucie uczestnictwa. Gdy słyszymy, że to jedyna seria koncertów, jedyna szansa, jedyny format, presja rośnie. Wtedy wybór przestaje być tak swobodny, jak lubi przedstawiać go branża.
Koncertowa turystyka brzmi ładnie, ale rachunek jest bardzo konkretny
W ostatnich latach modne stało się mówienie o koncertowej turystyce. Miasta chętnie chwalą się wpływami, hotele liczą obłożenie, restauracje przygotowują specjalne oferty, a media gospodarcze analizują efekty wielkich tras. Taylor Swift, Beyonce, Adele, Coldplay czy U2 stały się nie tylko artystami, ale też generatorami ruchu turystycznego. W niektórych miastach koncerty podnoszą ceny noclegów równie skutecznie jak finał sportowych rozgrywek albo wielkie targi branżowe.
Z perspektywy miasta wygląda to znakomicie. Przyjeżdżają ludzie, zostawiają pieniądze, przedłużają pobyt, robią zakupy, jedzą na mieście. Z perspektywy fana bywa znacznie mniej romantycznie. Hotel, który normalnie kosztowałby rozsądne pieniądze, nagle drożeje. Loty w popularnych terminach znikają albo szybują cenowo. Kto nie zdecyduje się od razu, ten płaci więcej. Kto chce oszczędzić, śpi dalej od centrum, wraca nocnym autobusem albo organizuje wyjazd z dokładnością godną operacji wojskowej.
To zaczyna tworzyć bardzo nieprzyjemny podział. Jedni mogą pozwolić sobie na koncert jako część zagranicznego weekendu. Drudzy liczą, czy po kupnie biletu starczy jeszcze na nocleg. Trzeci rezygnują, choć teoretycznie bilet był w zasięgu, bo cały pakiet przestaje się spinać. I tu właśnie pojawia się pytanie, o którym branża mówi niechętnie: kto zostaje wypchnięty z uczestnictwa w kulturze, gdy koncert przestaje być wydarzeniem w mieście, a staje się podróżą?
Fani płacą za ekonomiczny sukces, którym potem chwalą się inni
Najbardziej drażni mnie w tym mechanizmie sposób, w jaki opowiada się o rezydenturach i wielkich koncertach. Dużo słyszymy o rekordach frekwencji, wpływach dla miasta, specjalnych strefach, wyjątkowej scenografii i przełomowych technologiach. Znacznie rzadziej mówi się o tym, że po drugiej stronie stoi człowiek, który bierze wolne w pracy, szuka taniego lotu o nieludzkiej godzinie, przepłaca za nocleg i przekonuje sam siebie, że przecież takie rzeczy przeżywa się raz.
To jest szczególnie frustrujące, gdy artysta omija całe regiony. Fani z Europy Środkowo-Wschodniej od dawna wiedzą, że wielkie trasy często kończą się na Berlinie, Wiedniu, Pradze, Paryżu albo Londynie. Polska bywa na mapie, ale nie zawsze. Przy rezydenturach ten problem staje się jeszcze ostrzejszy, bo liczba miast spada do minimum. Wtedy cała odpowiedzialność za dotarcie na wydarzenie spada na publiczność.
Oczywiście, można zrobić z tego przygodę. Sama rozumiem emocje związane z wyjazdem na koncert za granicę. Jest w tym ekscytacja, planowanie, małe poczucie święta. Tylko że przygoda jest przyjemna wtedy, gdy jest wyborem, a nie jedyną drogą do zobaczenia ulubionego artysty. Gdy rynek coraz częściej układa się tak, że fani muszą podróżować, bo wydarzenie nie przyjedzie do nich, entuzjazm miesza się ze złością.
Rezydentury zostaną z nami, ale nie musimy udawać, że są idealne
Nie wierzę, że rezydentury znikną. Wręcz przeciwnie – będą się rozwijać. Są wygodne dla produkcji, atrakcyjne dla miast i kuszące dla artystów, którzy mogą grać wielkie show bez nieustannego przemieszczania całego zaplecza. Przy ogromnych scenach, skomplikowanej technologii i rosnących kosztach tras taki model będzie dla branży coraz bardziej logiczny.
Ale logiczny dla branży nie znaczy automatycznie dobry dla fanów. I nie podoba mi się, że koszty tej logiki tak łatwo przerzuca się na ludzi, którzy po prostu chcą posłuchać muzyki na żywo. Bilet za kilkaset euro, hotel w zawyżonej cenie, podróż do innego kraju i presja, że to jedyna okazja – to już nie jest zwykły koncert. To finansowy test lojalności.
Muzyka na żywo zawsze miała w sobie coś wspólnotowego. Była spotkaniem, przeżyciem, czymś, co zostaje w pamięci dłużej niż zdjęcie na telefonie. Szkoda byłoby, gdyby coraz częściej stawała się przywilejem tych, którzy mogą do ceny biletu bez większego bólu dopisać jeszcze koszt zagranicznego wyjazdu. Bo wtedy na końcu wygrywa nie największa miłość do artysty, ale najgrubszy portfel.