XII Wielki Finał Zwolnionych z Teorii pokazał coś, co w dyskusji o szkole często ginie pod stertą podstaw programowych, ocen i kolejnych reform. Młodzi ludzie naprawdę chcą działać. Nie zawsze potrzebują do tego wielkich haseł, konferencyjnych slajdów i okrągłych zdań o kompetencjach przyszłości. Czasem wystarczy dać im przestrzeń, ramy i poczucie, że ich pomysł nie zostanie potraktowany jak szkolna ciekawostka po godzinach.
28 maja Stadion Miejski Legii Warszawa na jeden dzień stał się miejscem, w którym edukacja praktyczna przestała być ładnym sloganem. Ponad 7400 uczniów szkół średnich z całej Polski przez ostatnie miesiące realizowało własne projekty społeczne. Powstały 1534 inicjatywy, a do nagród nominowano rekordowe 300 z nich. To już nie jest garstka zapaleńców robiących plakaty na korytarzu. To skala, której trudno nie zauważyć.
Szkoła, która zaczyna się poza ławką
W teorii wszyscy wiemy, że młody człowiek powinien uczyć się współpracy, odpowiedzialności, komunikacji i samodzielności. W praktyce szkoła nadal zbyt często premiuje spokojne siedzenie, zapamiętywanie i odtwarzanie. Zwolnieni z Teorii od lat próbują odwrócić ten porządek. Zamiast zaczynać od definicji, zaczynają od działania.
I właśnie dlatego ta olimpiada jest ciekawa. Wystawia młodych ludzi na kontakt z realnym światem. Trzeba wymyślić temat, zebrać zespół, zaplanować działania, dogadać się z partnerami, czasem wystąpić publicznie, czasem przyjąć krytykę, czasem poprawić coś, co nie wyszło. W dorosłym życiu to codzienność. W szkole bywa luksusem.
Tegoroczna edycja była szczególna także pod względem jakości. Projekty uczestników osiągnęły średnio o 10% lepsze wyniki niż rok wcześniej, a poziom był tak wyrównany, że przyznano aż 21 Złotych Wilków. W wielu konkursach brzmi to jak kurtuazyjne podbijanie atmosfery, ale tu liczby robią swoje. Jeśli do nagród nominuje się 300 projektów, a o wynikach decydują ułamki punktów, trudno mówić o symbolicznym poklepaniu po ramieniu.
Zdrowie psychiczne, hejt, ekologia i AI. Młodzi biorą tematy, które dorosłym często ciążą
Zakres projektów dobrze pokazuje, czym żyje dzisiaj młode pokolenie. Zdrowie psychiczne, cyberbezpieczeństwo, ekologia, edukacja, dostępność przestrzeni miejskiej, relacje międzypokoleniowe, przeciwdziałanie hejtowi, kultura, bezpieczeństwo, wyrównywanie szans – to nie są tematy dobrane pod ładną planszę w prezentacji. To sprawy, które młodzi widzą wokół siebie.
Mam wrażenie, że właśnie w tym miejscu dorośli najczęściej popełniają błąd. Chcą młodzież diagnozować, opisywać, czasem pouczać, ale znacznie rzadziej pytają, co oni sami uznają za ważne. A kiedy młodzi dostają możliwość działania, okazuje się, że ich lista priorytetów bywa bardzo konkretna. Mniej w niej pustej deklaratywności, więcej codziennych problemów, które ktoś wreszcie próbuje ruszyć z miejsca.
Wśród nagrodzonych znalazł się między innymi Studdly.app z Warszawy, projekt uczniów CXXII Liceum Ogólnokształcącego im. Ignacego Domeyki. Aplikacja wykorzystuje AI do wspierania uczniów w nauce i została wyróżniona w kategorii edukacja. To ciekawy przykład, bo sztuczna inteligencja w szkole wciąż wywołuje lekką panikę. Raz jest straszakiem od wypracowań pisanych za ucznia, raz obietnicą cudownej personalizacji nauki. Tymczasem młodzi często podchodzą do niej bardziej praktycznie: skoro narzędzie istnieje, sprawdźmy, jak może pomóc.
Były też projekty z zupełnie innego porządku. Eviva l’arte – niech żyje sztuka z Koszalina promował zanikające zawody rzemieślnicze i artystyczne. Otwórzmy się na słowa zajmował się zdrowiem psychicznym i przełamywaniem tabu wokół szukania pomocy. Wśród laureatów pojawiły się inicjatywy dotyczące energetyki jądrowej, transplantologii, edukacji obywatelskiej, relacji międzypokoleniowych, bezpieczeństwa nad wodą, pomocy dzikiej przyrodzie i wyrównywania szans edukacyjnych.
Taki rozstrzał tematów może wyglądać jak chaos, ale ja widzę w nim coś zdrowego. Życie społeczne też nie układa się w eleganckie kategorie. Jednego dnia ktoś potrzebuje rozmowy o depresji, drugiego o hejcie w internecie, trzeciego o tym, dlaczego warto znać zasady bezpiecznego wypoczynku nad wodą. Młodzi nie robią tu jednej wielkiej kampanii o wszystkim. Robią wiele mniejszych rzeczy, bliżej swojego doświadczenia.
Finał, który był bardziej spotkaniem niż galą z nagrodami
Wielki Finał był oczywiście momentem wręczania nagród, ale nie sprowadzał się do sceny, dyplomów i zdjęć. Uczestnicy mogli korzystać ze scen merytorycznych, warsztatów, konsultacji eksperckich i aktywności networkingowych. Był też Pitch Contest, podczas którego finaliści prezentowali swoje projekty przed jury złożonym z przedstawicieli biznesu i mediów oraz publicznością liczącą niemal 5 tysięcy osób. Wygrał zespół z I LO w Bochni z projektem Fala rozsądku, poświęconym bezpieczeństwu nad wodą.
To brzmi jak doświadczenie, którego wielu dorosłych unika przez pół kariery zawodowej. Wyjść na scenę, streścić swój pomysł, przekonać obcych ludzi, że warto cię wysłuchać. Dla uczniów szkół średnich to może być stresujące, ale też bardzo formujące. I chyba właśnie o to chodzi. Pewności siebie nie da się wkuć z podręcznika. Można ją budować tylko wtedy, gdy zrobi się coś naprawdę i zobaczy, że świat się od tego nie zawalił.
W wydarzeniu uczestniczyli także przedstawiciele administracji publicznej i instytucji związanych z edukacją oraz cyfryzacją, między innymi Krzysztof Gawkowski, Wicepremier i Minister Cyfryzacji, oraz Katarzyna Lubnauer, Sekretarz Stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej. Ich obecność była ważnym sygnałem, bo dyskusja o kompetencjach przyszłości nie powinna kończyć się na konferencyjnych panelach. Jeśli szkoła ma naprawdę przygotowywać do życia, musi znaleźć miejsce na praktykę, współpracę i odpowiedzialność za realny efekt.
AI nie załatwi za nas odwagi
Szczególnie mocno wybrzmiał wątek sztucznej inteligencji. I trudno się temu dziwić, bo AI weszła do edukacji z impetem, na który szkoła nie była gotowa. Uczniowie korzystają z niej szybciej, niż instytucje zdążą napisać regulaminy. Nauczyciele raz widzą w niej pomoc, raz zagrożenie. Rodzice często nie wiedzą, czy mają się cieszyć, czy martwić.
A jednak finał Zwolnionych z Teorii dobrze przypomina, gdzie przebiega granica. AI może napisać tekst, podsunąć strukturę, wygenerować kod, rozwiązać zadanie. Nie wyjdzie jednak do ludzi, nie zorganizuje zespołu, nie poprowadzi rozmowy z partnerem, nie weźmie odpowiedzialności za zbiórkę, warsztat czy lokalne wydarzenie. Może być narzędziem, ale nie zastąpi doświadczenia.