Przypomnijmy, że minerałem nazywamy pierwiastek lub związek chemiczny o strukturze krystalicznej, który powstał w wyniku procesów naturalnych. Minerałem może być zarówno miedź, żelazo, czy diament (odmiana węgla), ale również wiele tlenków, halogenków, siarczków, węglanów, fosforanów itd.
Liczba poznanych minerałów ciągle rośnie. Obecnie znamy ponad 5000 minerałów na świecie i zapewne to nie koniec. Jednak nie wszystkie z nich są łatwe do zaobserwowania w przyrodzie. Około 100 minerałów buduje większość naszej planety – kwarc, kalcyt, dolomit, skalenie, pirokseny, to tylko krótka lista tych najbardziej powszechnych minerałów.
W 2016 roku czasopismo „American Mineralogist” opublikowało listę najrzadszych minerałów. Znalazło się na niej wówczas aż 2500 pozycji. Opracowali ją amerykańscy mineralodzy – dr Robert Hazen i prof. Jesse Ausubel. Cechą charakterystyczną dla opisanych w niej minerałów jest to, że spora większość z nich występuje w pojedynczych miejscach na świecie, np. w osadach jeziora, we wnętrzu wulkanu, w wyziewach gazów itp.
Polscy mineralodzy również dołożyli swój wkład do wiedzy o najrzadszych minerałach na świecie. Badacze z Uniwersytetu Warszawskiego i Instytutu Nauk Geologicznych PAN także odkryli kilka minerałów, a niektóre z nich (według obecnej wiedzy) występują tylko w naszym kraju.
1. Ottoit (ang. ottoite) – rzadkość z amerykańskich gór
Żółty minerał o wzorze Pb2TeO5 występuje jedynie w dwóch stanach USA – w Arizonie i Kalifornii. Pierwszy raz odkryty został w Otto Mountain niedaleko San Bernardino i od tej formacji geologicznej przyjął swoją nazwę. Jest to prawdziwa perełka mineralogiczna, ponieważ zawiera w swej strukturze pierwiastek telluru. Zresztą okolice Otto Mountain są drugim najbardziej zasobnym w minerały wtórne telluru obszarem na świecie.
2. Harmunit (ang. harmunite)– tylko w Niemczech i Izraelu
Kolejnym ciekawym i wyjątkowo rzadkim, bo występującym podobnie, jak ottoit, jedynie w dwóch miejscach minerałem jest harmunit. Ten tlenek żelaza i wapnia o wzorze CaFe2O4 ma przedziwną cechę – ulega degradacji w kontakcie z krzemionką. A trzeba dodać, że tlenek krzemu jest pospolicie występującym na powierzchni związkiem chemicznym (zarówno w formie minerału jak i substancji bezpostaciowej). Zatem tylko w szczególnych warunkach pozbawionych obecności SiO2 możemy znaleźć harmunit.
3. Alburnit (ang. alburnite)– połączenie rzadkich pierwiastków
Najrzadsze minerały bardzo często składają się z pierwiastków, których jest wyjątkowo mało w skorupie ziemskiej. Takim przykładem jest alburnit. Minerał ten jest siarczkiem germanu i telluru o wzorze Ag8GeTe2S4. Świat dowiedział się o nim dopiero w 2014 roku, kiedy na łamach American Mineralogist międzynarodowy zespół mineralogów opublikował artykuł opisujący alburnit. Minerał odkryty został w rumuńskich górach Apuseni – występuje on w złożach epitermalnych złota i srebra.
5. Fingeryt (ang. fingerite) – perełka występująca tylko w jednym wulkanie
Fingeryt należy do grupy wanadowców. Zawiera on miedź na II stopniu utlenienia, a jego wzór chemiczny wygląda następująco: Cu11(VO4)6O2. Najbardziej zadziwiające jest to, że fingeryt możemy spotkać tylko w jednym miejscu na Ziemi – w fumarolach (gorących ekshalacjach gazowych) przy krawędzi wulkanu Izaico w Salwadorze, w Ameryce Środkowej. Nazwano go na cześć amerykańskiego mineraloga Larry’ego Fingera.
6. Swedenborgit (ang. swedenborgite) – i cóż, że ze Szwecji
Już sama nazwa swedenborgitu sugeruje nam, gdzie go odkryto. Chociaż taką nazwę nadano mu nie na cześć Szwecji, a szwedzkiego naukowca, filozofa i pisarza z przełomu XVII i XVIII wieku – Emanuela Swedenborga. Swedenborgit (NaBe4Sb5+O7) zawiera w swojej strukturze niezwykle rzadkie pierwiastki beryl i antymon. Odkryto go w kopalni niedaleko miasta Filipstad w środkowej Szwecji już w 1924 roku, a pierwsze publikacje naukowe na jego temat znamy z 1933 roku. Jest to przykład jednego z dłużej już znanych nauce rzadkich minerałów.
7. Siudait (ang. siudaite) – pierwszy minerał odkryty przez Polaka
Dr hab. Łukasz Kruszewski z Instytutu Nauk Geologicznych PAN podczas wyprawy do rosyjskiego masywu górskiego Chibiny i Łowoziero odkrył nowy minerał z grupy eudialitu. Jak się dowiadujemy z rozmowy z naukowcem, podczas badań w Wąwozie Astrofyllitowym dostrzegł on minerał wyróżniający się od otoczenia swoją pomarańczowo-żółtą barwą. Do odkrycia doszło całkiem przypadkowo. Początkowo sądzono, że to jest jeden ze znanych już minerałów. Jednakże po wielu bardziej szczegółowych analizach okazało się, że badacze mają do czynienia z zupełnie nowym, nieznanym jeszcze nauce minerałem.
Nazwa siudaitu pochodzi od nazwiska dr Rafała Siudy z Uniwersytetu Warszawskiego, który, jak powiedział w wywiadzie z Focus.pl Łukasz Kruszewski, „był prowodyrem całej tej inicjatywy, a i czynnym uczestnikiem wyprawy”. Warto dodać, że siudait jest pierwszym minerałem odkrytym przez Polaka i został oficjalnie zatwierdzony przez Międzynarodową Komisję Mineralogiczną (ang. IMA).
Z uwagi na to, że jak na razie znamy tylko jeden okaz tego minerału, możemy go uznać z pewnością za jeden z najrzadszych na świecie.
8. Borzęckit – „najmłodszy” minerał z Polski
Znaleziony w Miedziance na Dolnym Śląsku, o wzorze chemicznym Pb(UO2)3(SeO3)2O2·3H2O borzęckit jest najmłodszym minerałem odkrytym w Polsce i występującym tylko w naszym kraju. Został oficjalnie zatwierdzony przez IMA w październiku 2022 roku, o czym poinformował w informacji prasowej Wydział Geologii Uniwersytetu Warszawskiego. Odkrycia dokonali wcześniej wspomniani Rafał Siuda i Łukasz Kruszewski oraz amerykański mineralog Travis Olds.
Borzęckit tworzy bardzo drobne cienkotabliczkowe kryształy o wielkości do 10 mikrometrów. Razem wyglądają one jak promieniste agregaty o żółtej barwie. Niekiedy mogą występować one na powierzchni kilku milimetrów kwadratowych, a więc być widocznymi gołym okiem – jest to niezwykłe o tyle, że gros współcześnie odkrywanych minerałów jest praktycznie niedostrzegalna bez specjalistycznego sprzętu.
Czytaj też:Obce planety mogą być dziwniejsze niż sądziliśmy. Są zbudowane z nieznanych minerałów
Odkryty okaz borzęckitu znaleziono na terenie wsi Miedzianka, w której od średniowiecza funkcjonowały kopalnie złóż miedzi, srebra, ołowiu, żelaza i uranu. To właśnie w obrębie tych formacji występuje nowo odkryty minerał. Jego nazwa, nieco problematyczna dla niepolskojęzycznych naukowców, pochodzi od nazwiska Roberta Borzęckiego – znanego polskiego kolekcjonera minerałów i eksperta z dziedziny górnictwa kruszcowego na Dolnym Śląsku.