Pomysł łatwo byłoby skwitować jako kolejną próbę opakowania psychologii w atrakcyjną aplikację. Eco-Rescue ma jednak bardzo konkretny cel. Gra została zaprojektowana tak, aby ćwiczyć kontrolę uwagi, czyli umiejętność oderwania się od natrętnych obaw, wychwytywania ważnych informacji i powrotu do zadania po stresującym wydarzeniu.
To nadal eksperyment, bez gotowych wyników i bez gwarancji sukcesu. Mimo to trudno mi się dziwić, że naukowcy szukają pomocy właśnie w cyfrowym świecie. Dla nastolatków ekran jest naturalnym środowiskiem, podczas gdy gabinet terapeutyczny może kojarzyć się z oceną, skrępowaniem i koniecznością opowiadania o rzeczach, których czasem nie potrafią jeszcze nazwać.
Pilot, zniszczone środowisko i trening dla mózgu
W Eco-Rescue gracz wciela się w pilota, którego zadaniem jest odbudowywanie zniszczonego środowiska. Podczas kolejnych misji musi śledzić poruszające się obiekty, reagować na niespodziewane zmiany i wykonywać kilka zadań jednocześnie. Poziom trudności rośnie wraz z postępami użytkownika.
Pod warstwą ekologicznej przygody znajduje się trening poznawczy. Gracz musi wybierać, które bodźce są istotne, ignorować pozostałe i szybko odzyskiwać orientację, gdy sytuacja się komplikuje. W podobny sposób działa uwaga w codziennym życiu. Problem pojawia się wtedy, gdy zaczyna uporczywie zatrzymywać się na możliwych zagrożeniach, niezręcznej rozmowie, błędzie popełnionym w szkole albo scenariuszu, który istnieje wyłącznie w wyobraźni.
Twórcy gry liczą, że regularne wykonywanie coraz trudniejszych zadań pomoże nastolatkom skuteczniej zarządzać uwagą także poza wirtualnym światem. Gra nie uczy gotowych zdań uspokajających ani nie prowadzi użytkownika przez serię pogadanek o emocjach. Jej mechanika sama ma stać się ćwiczeniem.
Sześć tygodni i trzy zupełnie różne grupy
Amerykańską część badania prowadzi Florida International University we współpracy między innymi z naukowcami z Uniwersytetu Genewskiego. Ośrodek na Florydzie rekrutuje 50 nastolatków w wieku od 11 do 15 lat, a we wszystkich lokalizacjach ma wziąć udział około 150 osób.
Uczestnicy zostaną losowo przydzieleni do jednej z trzech grup. Pierwsza będzie korzystała z Eco-Rescue. Druga zagra w Bejeweled, popularną grę logiczną, która zajmuje uwagę, ale nie została zaprojektowana jako specjalistyczny trening jej kontroli. Trzecia grupa przez ten czas nie otrzyma żadnej gry.
Ten podział jest bardzo ważny. Pozwoli ocenić, czy ewentualna poprawa wynika ze specjalnie opracowanych mechanizmów Eco-Rescue, z przyjemnego oderwania się od problemów podczas dowolnej rozgrywki, czy może ze zmian zachodzących naturalnie wraz z upływem czasu.
Trening potrwa sześć tygodni. Nastolatki korzystające z Eco-Rescue mają grać około 30 minut dziennie przez cztery dni w tygodniu. Łącznie daje to mniej więcej 12 godzin. Badacze ocenią poziom lęku, kontrolę uwagi, regulację emocji i pamięć roboczą. Zaplanowano również sprawdzenie uczestników cztery miesiące po zakończeniu programu, co pozwoli ocenić, czy ewentualne efekty utrzymają się dłużej niż chwilowa poprawa po odłożeniu kontrolera.
Dlaczego naukowców interesuje właśnie uwaga?
Lęk nie sprowadza się do zdenerwowania przed sprawdzianem albo chwilowego napięcia. U części nastolatków obawy stają się na tyle intensywne, że utrudniają naukę, kontakty z rówieśnikami, sen i zwykłe codzienne czynności.
Według WHO zaburzenia lękowe występują u około 4,1% dzieci w wieku od 10 do 14 lat oraz u 5,3% młodzieży w wieku od 15 do 19 lat. Objawy wielu zaburzeń lękowych zaczynają się właśnie w dzieciństwie lub okresie dorastania.
Przy silnym lęku uwaga może zbyt łatwo przyklejać się do sygnałów interpretowanych jako zagrożenie. Nastolatek analizuje ton głosu koleżanki, wraca myślami do jednego zdania nauczyciela albo godzinami przewiduje skutki wydarzenia, do którego prawdopodobnie nigdy nie dojdzie. Im trudniej przerwać taki proces, tym więcej miejsca zajmują obawy.
Eco-Rescue ma ćwiczyć moment przełączenia. Naukowcy sprawdzają, czy mózg trenowany podczas dynamicznych zadań łatwiej poradzi sobie później z przekierowaniem uwagi w realnej, stresującej sytuacji.
Ekran jako terapeuta? Byłabym ostrożna
Pomysł jest ciekawy, lecz jedno niepokojąco łatwe uproszczenie pojawia się niemal automatycznie: skoro gra może pomagać, wystarczy pozwolić dziecku grać dłużej. Badanie nie daje podstaw do takiego wniosku.
Eco-Rescue jest zaplanowaną interwencją z określonym czasem użytkowania, mechanizmem działania i pomiarem efektów. Przypadkowe spędzanie kolejnych godzin przy dowolnej grze stanowi zupełnie inną sytuację. Także Bejeweled znalazło się w eksperymencie właśnie po to, aby oddzielić specjalistyczny trening od zwykłego zajęcia myśli czymś przyjemnym.
Dotychczasowe analizy cyfrowych gier wspierających zdrowie psychiczne młodych ludzi przynoszą obiecujące wyniki. Jednocześnie badacze wskazują na małe grupy uczestników, różne sposoby mierzenia efektów oraz niedobór rygorystycznych eksperymentów. Mamy więc interesujący kierunek, lecz nadal za mało dowodów, aby rozdawać cyfrowe recepty.
Gra nie powinna również zastępować diagnozy ani profesjonalnej terapii, szczególnie gdy lęk utrudnia nastolatkowi funkcjonowanie. Bardziej przekonuje mnie rola dodatkowego narzędzia, używanego obok kontaktu ze specjalistą albo w sytuacji, gdy młody człowiek czeka na rozpoczęcie leczenia.
Pomoc dostępna w domu ma ogromną wartość
Ogromną zaletą podobnych rozwiązań może być dostępność. Program realizowany w domu nie wymaga regularnych dojazdów, organizowania całej rodzinnej logistyki ani mieszkania w pobliżu dużego ośrodka. Może też zmniejszyć opór nastolatka, który chętniej rozpocznie trening przypominający grę niż kolejny zestaw ćwiczeń przesłany w pliku PDF.
Trzeba jednak pamiętać o drugiej stronie. Cyfrowa pomoc wymaga sprzętu, spokojnego miejsca, regularności oraz rozsądnego nadzoru. Dochodzą kwestie prywatności danych i ryzyko, że atrakcyjna forma zostanie uznana za wystarczającą odpowiedź na znacznie poważniejszy problem.
Eco-Rescue pozostaje eksperymentem. Do pełnoprawnego narzędzia terapeutycznego droga jest długa i prowadzi przez wyniki badań, kolejne próby oraz sprawdzenie, komu taka forma rzeczywiście pomaga. Sam kierunek wydaje mi się jednak rozsądny. Skoro nastolatki spędzają znaczną część życia w świecie cyfrowym, warto projektować w nim miejsca, które wzmacniają przydatne umiejętności zamiast wyłącznie walczyć o kolejną minutę ich uwagi.
Być może przyszła terapia czasem będzie miała kontroler, komputer i kolejne poziomy do przejścia. Ważne, aby za ekranem nadal stała prawdziwa wiedza, odpowiedzialność dorosłych i pomoc dopasowana do konkretnego młodego człowieka.