Nie trzeba było niczego kupować na własność, aktualizacje pojawiały się automatycznie, a z usługi można było zrezygnować praktycznie w dowolnym momencie. Tyle że z czasem tych kaw zaczęło przybywać. Jedna zapewnia filmy, druga muzykę, trzecia kopię zdjęć z telefonu. Kolejna przechowuje nagrania z kamery, jeszcze inna pozwala korzystać z programu do pracy. Każda osobno kosztuje na tyle niewiele, żeby nie wzbudzać większych emocji. Dopiero kiedy zbierze się je w jednym miejscu, okazuje się, że cyfrowa wygoda ma już całkiem konkretny miesięczny czynsz.
29,99 zł ma zupełnie inną psychologię niż 360 zł
Subskrypcje są genialnie skonstruowane z punktu widzenia sprzedającego. Nie wymagają od nas dużej decyzji zakupowej. Gdy mam wydać 5 000 zł na nowy telewizor, zaczynam porównywać modele. Czytam testy, sprawdzam ceny, zastanawiam się, czy stary rzeczywiście wymaga wymiany. Przy 29,99 zł miesięcznie podobny proces praktycznie nie zachodzi. Klikamy.
Pierwszy miesiąc czasem jest darmowy. Później opłata znika z karty automatycznie. Po kilku tygodniach właściwie przestajemy ją zauważać. To trochę osobliwa sytuacja. Potrafimy poświęcić pół godziny, żeby znaleźć produkt tańszy o 50 zł, a jednocześnie przez dwa lata opłacać usługę, z której korzystaliśmy może pięć razy.
Oczywiście możemy ją anulować. Problem polega na tym, że trzeba pamiętać, żeby to zrobić. Automatyczne przedłużenie jest ciche. Rezygnacja wymaga decyzji. I właśnie na tej różnicy zbudowano ogromną część współczesnej gospodarki subskrypcyjnej.
Streaming miał uwolnić nas od kablówki. Dzisiaj sami składamy sobie własny pakiet
Najlepiej widać to na przykładzie filmów i seriali. Początek streamingu był pod tym względem bardzo atrakcyjny. Jedna platforma, mnóstwo treści, żadnej długiej umowy z operatorem i żadnego pakietu 120 kanałów, z których naprawdę interesowało nas sześć.
Potem producenci treści zorientowali się, że nie muszą dostarczać swoich filmów i seriali jednej czy dwóm platformom. Mogą uruchomić własne. I tak zaczęło się dzielenie bibliotek.
Jeden serial oglądamy na Netfliksie, drugi na HBO Max, filmy Disneya i produkcje Marvela są na Disney+, inna rzecz trafia do SkyShowtime, kolejna do Apple TV, Amazon ma Prime Video. YouTube Premium rozwiązuje jeszcze inny problem, bo po kilku tygodniach bez reklam powrót do zwykłego YouTube’a potrafi być bolesnym doświadczeniem.
Formalnie nie mamy już kablówki. W praktyce sami zbudowaliśmy sobie jej nowoczesną wersję. Zamiast jednego rachunku mamy kilka mniejszych i znacznie większą kontrolę nad tym, co możemy wyłączyć. Tyle że trzeba jeszcze rzeczywiście to robić.
Nawet biblioteki zaczynają przypominać dawne kanały telewizyjne. Zaglądam na jedną platformę, niczego nie znajduję. Otwieram drugą. Potem trzecią. Po kilkunastu minutach zdarza mi się uznać, że właściwie nie mam ochoty niczego oglądać. Za możliwość podjęcia tej decyzji zdążyłam jednak zapłacić wszystkim.
Problem dawno przestał dotyczyć tylko filmów i muzyki
Streaming był łatwym początkiem, bo subskrypcja naturalnie pasuje do dostępu do treści. Nie kupujemy przecież serwera pełnego seriali. Płacimy za możliwość ich oglądania. Z czasem ten sam model zaczął jednak przyklejać się do niemal każdej części cyfrowego życia.
Telefon ma pamięć, ale zdjęć jest coraz więcej, więc pojawia się chmura. Kupujemy kamerę do domu, lecz wygodne przechowywanie nagrań wymaga kolejnej opłaty. Narzędzie graficzne przydaje się w pracy, więc abonament zaczynamy traktować tak samo jak rachunek za internet.
Pojawiają się aplikacje do sportu, monitorowania snu, prowadzenia diety, nauki języków, czytania książek, słuchania audiobooków, przechowywania haseł i zarządzania domowymi urządzeniami. Każda z nich może mieć sens.
To właśnie jest w tym wszystkim najbardziej zdradliwe. Rzadko płacimy za coś kompletnie bezużytecznego. Zwykle możemy wskazać bardzo dobry powód, dla którego dany abonament warto zostawić.
Zdjęcia są ważne. Kamera ma nagrywać. Muzyki słucham codziennie. Ten serial jeszcze obejrzę. Canva przyda się przy następnym projekcie. Po kilku latach okazuje się, że prawie każda część codzienności ma już swój osobny miesięczny rachunek.
Sama zrobiłam ten eksperyment i wynik jest trochę niewygodny
Z ciekawości policzyłam zestaw, który sama mogłabym uznać za zupełnie normalny: Netflix, YouTube Premium, Apple Music, HBO Max, Disney+, Amazon Prime, SkyShowtime i Apple TV, a do tego większe miejsce w iCloud, chmura do kamery EZVIZ i Canva Pro.
Przy regularnych miesięcznych stawkach wychodzi około 358 zł miesięcznie, czyli ponad 4 300 zł rocznie.
Nie mam poczucia, że korzystam z jakiegoś ekstrawaganckiego zestawu luksusowych usług. Większość z tych nazw znajduje się na telefonach i telewizorach milionów ludzi. Tym bardziej robi wrażenie kwota, która pojawia się dopiero po ich zsumowaniu. Ponad 4300 zł zapłacone jednego dnia byłoby wydatkiem, nad którym poważnie bym się zastanowiła. Rozbite na kilkanaście niewielkich transakcji w ciągu roku przechodzi niemal niezauważone.
Przestaliśmy kupować rzeczy, coraz częściej wynajmujemy możliwość korzystania
Za subskrypcją stoi jeszcze jedna większa zmiana. Przez lata zakup kończył transakcję. Kupowałam płytę i mogłam jej słuchać przez kolejne 20 lat. Program komputerowy po zakupie pozostawał na komputerze. Zdjęcia przechowywałam na własnym dysku. Film na DVD mógł zniknąć z oferty dystrybutora, ale nadal stał na półce.
Model subskrypcyjny zamienia własność w dostęp. Dopóki płacimy, wszystko działa. Kiedy przestajemy, biblioteka muzyki, program czy dodatkowa przestrzeń przestają być dostępne.
Nie uważam, że własność zawsze jest lepsza. Trzymanie w domu setek płyt tylko po to, żeby raz na kilka lat obejrzeć jeden film, ma swoje oczywiste wady. Spotify czy Apple Music dają dostęp do skali biblioteki, której prywatnie nigdy nie zgromadzilibyśmy w legalny i wygodny sposób.
Problem zaczyna się wtedy, gdy abonament staje się domyślną odpowiedzią na wszystko. Kupujemy urządzenie i odkrywamy, że najbardziej użyteczna funkcja wymaga opłaty. Kupujemy kamerę, ale archiwum jest płatne. Korzystamy z aplikacji, ale kolejne opcje chowają się za planem Premium. Produkt nadal stoi na biurku, tylko część jego możliwości dostała własną kasę biletową.
Podwyżka o kilka złotych prawie nigdy nie wystarcza, żebyśmy odeszli
Jest jeszcze kwestia cen. Abonament za 29,99 zł staje się abonamentem za 34,99 zł. Później za 39,99 zł. Mail informujący o zmianie przychodzi kilka tygodni wcześniej, a my mamy wybór: zaakceptować albo zrezygnować. Najczęściej akceptujemy.
Pięć złotych podwyżki rzadko jest momentem, w którym człowiek robi cyfrową rewolucję. W końcu korzystam. W końcu nadal mnie stać. W końcu co to jest pięć złotych? Tyle że takich podwyżek może być kilka, a każda usługa przeprowadza je niezależnie.
W rezultacie miesięczny cyfrowy rachunek potrafi rosnąć bez żadnego momentu, w którym podejmujemy świadomą decyzję: od dziś chcę wydawać o 80 zł więcej. Po prostu któregoś dnia już tyle wydajemy.
Najwięcej kosztuje wygoda, której przestaliśmy zauważać
Nie zamierzam nawoływać do masowego anulowania wszystkiego. Sama nie chciałabym wracać do YouTube’a z reklamami ani zastanawiać się codziennie, gdzie ręcznie zrobić kopię wszystkich zdjęć z telefonu. Subskrypcje rozwiązują prawdziwe problemy. Dlatego tak skutecznie się rozprzestrzeniły.
Warto jednak raz na kilka miesięcy potraktować je jak każdy inny wydatek. Zebrać je razem i zamiast ceny miesięcznej policzyć roczną. 14,99 zł przestaje być drobną opłatą, kiedy widzimy 179,88 zł. 39,99 zł to już niemal 480 zł rocznie. 50 zł miesięcznie daje 600 zł. I wtedy nagle znacznie łatwiej odpowiedzieć sobie na pytanie, czy naprawdę nadal tego potrzebujemy.
Hasło tyle, co kawa nie było kłamstwem. Problem w tym, że nikt nie powiedział, że za chwilę będziemy kupować tę kawę dla Netfliksa, muzyki, telewizji, chmury, kamery, programu do pracy i połowy urządzeń stojących w domu.
Jedna kawa jest drobiazgiem. Dziesięć kaw miesięcznie to już abonament na całkiem sporą część życia.