Skala tych podróży bywa zdumiewająca. Dorado catfish w Amazonii odbywa cykl życiowy obejmujący ponad 11 tys. kilometrów – od andyjskich dopływów po odległe strefy przyujściowe i z powrotem. To jedna z najdłuższych znanych wyłącznie słodkowodnych migracji na Ziemi. Gdy takie trasy zaczynają się rwać, nie znika tylko pojedynczy gatunek. Zaczyna sypać się cała logika rzeki jako połączonego systemu.
Rzeka z mapy wciąż wygląda jak rzeka. Woda płynie, brzegi stoją, gdzie stały. Ale biologicznie może już przypominać przeciętą autostradę, po której dawni podróżnicy nie są w stanie dojechać do celu. Z zewnątrz krajobraz wydaje się znajomy. W środku trwa demontaż ruchu, od którego zależało życie całych zlewni.
Dla tych ryb rzeka musi być drogą bez przerw. My zamieniliśmy ją w labirynt przeszkód
Raport CMS nie zostawia tu wielkiego pola do romantycznych niedomówień. Główne przyczyny zapaści są dobrze znane: utrata łączności rzecznej, zapory, zmienione przepływy, degradacja siedlisk, przełowienie, przyłów i zanieczyszczenia. Ryby migrujące są wyjątkowo wrażliwe właśnie dlatego, że ich cykl życiowy zależy od ciągłości. Muszą móc przemieszczać się między miejscami tarła, żerowania i rozwoju młodych. Jeśli na tej trasie wyrasta ściana, bardzo często nie ma planu B.
Dobrym przykładem jest Amazonia i dorado. Jeszcze niedawno w rejonie progów Teotônio między Boliwią a Brazylią rybacy łowili te ryby podczas wielkich wędrówek ku górze rzeki. Potem progi zostały zalane przez nowe zapory, przepływy się zmieniły, a populacje dorado w górnej części boliwijskiej Amazonii zaczęły gwałtownie spadać. To bardzo obrazowy przykład tego, jak szybko potrafi rozpaść się system budowany przez naturę przez tysiąclecia, gdy człowiek w kilka lat przestawia hydraulikę całego basenu.
W północnej części świata mechanizm jest podobny, tylko bohaterowie inni. Łososie, jesiotry i alosy od dawna płacą cenę za tamy, zanieczyszczenia i wieloletnią presję połowową. W dorzeczu Kolumbii ogromny system rzeczny został przekształcony w ciąg zapór i zbiorników, co odcięło ryby od wielkich fragmentów historycznego zasięgu. Rzeki wcale nie muszą wyschnąć, by przestać działać jak rzeki. Wystarczy, że staną się poszatkowane.
To nie jest tylko problem przyrody. To problem jedzenia, pieniędzy i stabilności całych regionów
Jednym z częstych błędów w pisaniu o bioróżnorodności jest przedstawianie jej tak, jakby była luksusowym dodatkiem do świata ludzi. W przypadku ryb migrujących to zupełnie nie działa. Raport podkreśla, że dorzecza zamieszkane przez te gatunki są podstawą bezpieczeństwa żywnościowego i ekonomicznego dla miliardów ludzi. Sam Mekong odpowiada za około 15% światowych połowów śródlądowych i jest największym śródlądowym łowiskiem na planecie, wartym ponad 11 mld dolarów rocznie.
Amazonka też nie jest tylko egzotycznym pejzażem z dokumentu przyrodniczego. Według materiałów to właśnie ryby migrujące stanowią tam około 93% wyładunków rybołówstwa, które są warte szacunkowo 436 mln dolarów rocznie. Kiedy takie migracje się załamują, nie chodzi wyłącznie o to, że biolodzy tracą obiekt badań. Tracą go także społeczności, dla których te ryby są źródłem białka, dochodu i kulturowej ciągłości.
W tym sensie kryzys dziejący się “pod wodą” jest wyjątkowo zdradliwy. Nie ma wielkiego huku, nie ma jednego dnia katastrofy, nie ma obrazu, który natychmiast obiega świat. Jest za to powolne przerzedzanie życia w rzece, a potem coraz cieńsze połowy, coraz większe koszty i coraz bardziej kruche lokalne gospodarki. To katastrofa rozpisana na lata, przez co łatwo ją przegapić – aż do momentu, gdy rachunek staje się bardzo konkretny.
Najbardziej brutalne jest to, że rozwiązania są znane od dawna
W raporcie i materiałach towarzyszących nie ma specjalnej tajemnicy co do tego, co należałoby robić. Mowa o ochronie korytarzy migracyjnych, utrzymaniu przepływów środowiskowych, planach działań dla całych dorzeczy, monitoringu ponad granicami i zarządzaniu rzekami jako połączonymi systemami, a nie zbiorem odcinków kontrolowanych osobno przez różne państwa. Problem nie polega więc na braku wiedzy. Problem polega na tym, że rzeki politycznie są podzielone, a biologicznie nie uznają takich granic.
To dlatego raport tak mocno akcentuje wymiar transgraniczny. Na świecie istnieje ponad 250 transgranicznych rzek i jezior, a około 47% powierzchni lądów leży w dorzeczach współdzielonych przez więcej niż jedno państwo. Ryba, która potrzebuje tysięcy kilometrów połączonej trasy, nie ma żadnego interesu w tym, że na mapie nagle zaczyna się inna jurysdykcja. Jeśli jedno państwo odbuduje łączność, a drugie postawi kolejne bariery, migracja i tak się urwie.
Przez dekady zarządzaliśmy rzekami tak, jakby były rurami do przesyłu wody, energii i zysków. Tymczasem dla migrujących ryb rzeka jest raczej żywym korytarzem, w którym liczy się ciągłość, sezonowość i rytm. Kiedy człowiek zaczyna poprawiać ten rytm według własnych potrzeb, bardzo szybko odkrywa, że poprawił go głównie dla siebie – a dla reszty życia właśnie go zepsuł.
Źródła: Sci Tech Daily; EurekAlert
