Historia sięgająca epoki brązu
Dzisiejszy Berat, wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO i często określany mianem Białego Miasta ze względu na charakterystyczną zabudowę złożoną z jasnych domów, kryje pod swoją powierzchnią znacznie starsze warstwy historii. Teren ten był zamieszkany już w epoce brązu, a w czasach starożytnych rozwinęło się tam miasto Antipatrea.
Czytaj też: Niemieckie miasto skrywa żydowskie dziedzictwo. Dostrzegli je dzięki nowoczesnej technologii
Położone strategicznie nad rzeką Osum i w obrębie ważnych szlaków komunikacyjnych łączących wnętrze Bałkanów z regionem śródziemnomorskim, odgrywało istotną rolę w regionie. Wielokrotne zniszczenia i odbudowy w okresie rzymskim, bizantyjskim i później osmańskim sprawiły, że wiele pozostałości tamtejszych pozostałości zniknęło pod późniejszą zabudową. Teraz archeolodzy stopniowo ujawniają te zapomniane warstwy.
Pierwsza z odkrytych mozaik została przypadkowo odnaleziona w 2012 roku podczas prac infrastrukturalnych prowadzonych w obrębie średniowiecznego zamku w Berat. Robotnicy instalujący system wodociągowy natrafili na fragment dekorowanej posadzki znajdującej się około 1,8 metra pod współczesnym poziomem gruntu. Po przeprowadzeniu badań archeologicznych ustalono, iż zachowany fragment należał najprawdopodobniej do większej mozaikowej podłogi wczesnochrześcijańskiej bazyliki.
Druga mozaika została odkryta kilka lat później, w 2018 roku, podczas prac związanych z budową systemu odwadniającego w dolnej części miasta. Znalezisko znajdowało się częściowo pod fundamentami późniejszego meczetu, a zachowany fragment sugeruje, że również w tym miejscu stał kiedyś kościół, prawdopodobnie zlokalizowany poza murami starożytnego miasta. Choć odsłonięto jedynie niewielką część dekoracji, jej kontekst archeologiczny pozwala sądzić, iż mogła być częścią kolejnej wczesnochrześcijańskiej świątyni.
Miasto tysiąca okien, zwane również Białym Miastem
Mozaika znaleziona na terenie zamku wyróżnia się bogatą kompozycją geometrycznych ornamentów. Dekoracja, wykonana z drobnych kostek wapienia i ceramiki o wielkości około jednego do półtora centymetra, ma około sześciu metrów długości i ponad trzy metry szerokości. Wśród dominujących kolorów znajdują się odcienie bieli, czerwieni, różu, fioletu, szarości oraz czerni. Wzory obejmują między innymi sieci przecinających się okręgów, układy przypominające łuski, splecione pasma ornamentów oraz dekoracyjne motywy roślinne, w tym wici bluszczu. W niektórych fragmentach zachowały się także napisy w języku greckim, które mogły odnosić się do fundatorów świątyni lub mieć charakter religijnych dedykacji.
Druga mozaika, choć mniejsza, dostarczyła niezwykle ważnej wskazówki. Wśród zachowanych fragmentów inskrypcji pojawia się słowo “Theotokos”, oznaczające ”Matkę Boga”, czyli tytuł odnoszący się do Maryi. Termin ten stał się powszechnie używany w teologii chrześcijańskiej po soborze efeskim w 431 roku, kiedy oficjalnie potwierdzono jego znaczenie doktrynalne. Obecność tego określenia pozwala więc datować powstanie mozaiki na okres po połowie V wieku.
Czytaj też: Zaginiony rękopis odnaleziony w muzeum we Francji. To słynne dzieło Archimedesa
Dodatkowych wskazówek dotyczących datowania dostarczyły także monety odnalezione w warstwach znajdujących się powyżej mozaik. Jedna z nich została wybita za panowania cesarza Justyna II w latach 565–578, co sugeruje, że obiekty funkcjonowały najprawdopodobniej w późnym V lub w VI wieku. Analiza stylu dekoracji wskazuje, że mozaiki powstały w ramach szerokiej tradycji artystycznej obecnej w świecie śródziemnomorskim i na Bałkanach w późnej starożytności. Podobne wzory spotykane są w wielu wczesnochrześcijańskich bazylikach regionu: od Włoch po Macedonię Północną. Badacze uważają jednak, że dzieła z Antipatrei zostały wykonane przez lokalnych rzemieślników, o czym świadczy wykorzystanie miejscowych materiałów, takich jak wapień i terakota, oraz podobieństwa stylistyczne do mozaik z innych stanowisk archeologicznych w Albanii, między innymi w Bylis i Butrint.
Źródło: Journal of Mosaic Research
