Współczesny Iran miejscem narodzin systemu pisma?
Ślady tego tajemniczego dokument zostały odnalezione pod koniec XIX wieku na terenie dzisiejszego Iranu, przede wszystkim w ruinach starożytnego miasta Susa. Archeolodzy natknęli się tam na gliniane tabliczki mające około 5200 lat i powstałe jeszcze zanim wykształciła się znana z historii cywilizacja Elamu. Przez ponad sto lat pozostawały jednak na marginesie, traktowane jako ciekawostka bez większego znaczenia. Dziś sytuacja się zmienia, a naukowcy zaczynają dostrzegać w nich coś znacznie ważniejszego: możliwy brakujący element w historii narodzin pisma.
Protoelamickie znaki różnią się wyraźnie od tych znanych z Mezopotamii czy Egiptu. Tam, gdzie wczesne pismo klinowe często przedstawiało uproszczone rysunki – dłoń oznaczającą “dawać” czy kłos symbolizujący jęczmień – w Iranie dominowały formy bardziej abstrakcyjne. Co więcej, tekst zapisywano w liniach, od prawej do lewej, w sposób przypominający współczesne systemy pisma. Już samo to sprawia, iż protoelamickie tabliczki wyglądają zaskakująco nowocześnie.
Czytaj też: Dzieci neandertalczyków rozwijały się kompletnie inaczej, niż nasze. Naukowcy właśnie to udowodnili
Przez długi czas wśród uczonych panowało przekonanie, jakoby wszystkie najstarsze systemy pisma pełniły głównie funkcję księgową. Służyły do zapisywania ilości towarów, podatków czy stad zwierząt. Taki zapis nie oddawał jednak języka mówionego, a jedynie uproszczone informacje. Dziś coraz więcej badaczy podejrzewa, że w przypadku pisma protoelamickiego mogło być inaczej. Analizy sugerują, że niektóre sekwencje znaków są zbyt długie i zbyt złożone, by oznaczały jedynie przedmioty czy liczby. Mogą natomiast odpowiadać sylabom, a więc elementom mowy.
Jeśli ta hipoteza się potwierdzi, konsekwencje będą ogromne. Oznaczałoby to, że właśnie w Iranie po raz pierwszy w historii udało się zapisać nie tylko informacje, lecz pełny język – z jego brzmieniem, strukturą i znaczeniem. Innymi słowy, protoelamickie pismo mogłoby być pierwszym prawdziwym systemem pisma. Takim, jaki znamy dzisiaj.
Cyfryzacja prehistorycznych dokumentem sposobem na rozwikłanie zagadki
Problem polega na tym, że nadal nie potrafimy go odczytać. Choć naukowcy rozszyfrowali system liczbowy, znaczenie większości znaków pozostaje tajemnicą. Przełomem okazała się dopiero cyfryzacja około 1700 znanych tabliczek, którą rozpoczęto na początku XXI wieku. Dzięki temu badacze mogli wykorzystać nowoczesne narzędzia komputerowe do analizy wzorców i zależności między znakami. Udało się na przykład wykazać, iż pewne symbole związane z rolnictwem tworzą ukryte grupy znaczeniowe, nawet jeśli nie występują bezpośrednio obok siebie.
Poza tym autorzy ekspertyz dowiedli, że znaki bywają łączone i wpisywane jeden w drugi, co może świadczyć o istnieniu prymitywnej gramatyki. Mimo tych postępów wiele pytań pozostaje bez odpowiedzi. Jedno z najważniejszych dotyczy losu samego pisma. Dlaczego system, który być może był tak zaawansowany, zniknął po zaledwie kilku stuleciach? Wśród badaczy ścierają się dziś dwie główne teorie.
Czytaj też: Pod Nottingham kryje się gigantyczny system jaskiń. Dawni mieszkańcy wykorzystywali go w zadziwiający sposób
Pierwsza zakłada ciągłość tradycji. Według niej protoelamickie pismo przekształciło się później w pismo linearne elamickie, używane około 4100 lat temu. To właśnie ono zostało częściowo odczytane w ostatnich latach dzięki porównaniu inskrypcji na srebrnych naczyniach, działającym podobnie jak słynny kamień z Rosetty. Jeśli ta teoria jest prawdziwa, oznaczałoby to, że Iran był jednym z trzech niezależnych centrów narodzin pisma na świecie.
Druga hipoteza jest znacznie bardziej zaskakująca. Zakłada, że mieszkańcy starożytnego Iranu po prostu porzucili pismo. Na przestrzeni około 800 lat niemal nie ma żadnych śladów jego używania. Według niektórych badaczy mogło to być świadome działanie. Pismo, zwłaszcza w swojej najwcześniejszej formie, służyło głównie do kontroli gospodarki i ludności. Mogło być postrzegane jako narzędzie władzy i opresji, a nie jako coś użytecznego dla zwykłych ludzi. Bez względu na ostateczny werdykt, widać, jak nieoczywista jest ta zagadka.
Źródło: France24