Obiekt ten odkrył w 1850 roku brytyjski archeolog Austen Henry Layard podczas wykopalisk w pałacu w Nimrud, starożytnym asyryjskim mieście Kalhu, na terenie dzisiejszego Iraku. Datowanie kryształu sięga około 750-710 roku p.n.e. Ma on około 38 milimetrów średnicy, został starannie oszlifowany i posiada jedną płaską oraz jedną lekko wypukłą stronę. Dzięki temu wykazuje rzeczywiste właściwości optyczne i może powiększać oglądany obraz.
Czytaj też: Starożytne kanały z Kolumbii pozostałością genialnej inżynierii. I to bez odgórnego nadzoru
To właśnie te właściwości sprawiły, iż niewielki artefakt stał się przedmiotem niezwykłej teorii. W 1999 roku włoski asyriolog Giovanni Pettinato wygłosił śmiałą tezę: soczewka mogła stanowić element wyposażenia teleskopu. Jego zdaniem takie urządzenie mogłoby częściowo tłumaczyć wyjątkowo rozwiniętą wiedzę astronomiczną mieszkańców Mezopotamii.
Nie da się ukryć, iż taka hipoteza brzmi sensacyjnie. Pierwsze udokumentowane europejskie teleskopy pojawiły się dopiero na początku XVII wieku, czyli ponad dwa tysiące lat po powstaniu soczewki z Nimrud. Asyryjscy i babilońscy uczeni rzeczywiście prowadzili bardzo dokładne obserwacje nieba, zapisując informacje dotyczące planet, zaćmień i innych zjawisk astronomicznych. Nie ma jednak dowodów, by wykorzystywali do tego urządzenia optyczne.
Co więcej, pojedyncza soczewka nie wystarczyłaby do skonstruowania teleskopu. Potrzebne byłyby dodatkowe elementy optyczne oraz odpowiednia konstrukcja umożliwiająca ich połączenie. Do dziś nie znaleziono ani takiego wyposażenia, ani asyryjskich tekstów opisujących teleskop. Sam kryształ również nie jest szczególnie dobrym obiektywem. Jego niedoskonałości mogły powodować zniekształcenia obrazu, co mocno podważa możliwość wykorzystania go do precyzyjnych obserwacji astronomicznych.
Istnieją jednak znacznie bardziej przyziemne wyjaśnienia. Kuratorzy British Museum, gdzie obecnie znajduje się ten artefakt, sugerują, że mógł być po prostu elementem dekoracyjnym, na przykład inkrustacją mebla. Jego właściwości powiększające mogły być po prostu przypadkowym efektem odpowiedniego oszlifowania kryształu. Layard znalazł go bowiem wśród fragmentów kolorowego szkła oraz elementów dekoracyjnych wykonanych z kości słoniowej lub drewna.
Ale nie popadajmy ze skrajności w skrajność. To nie tak, że starożytni mieszkańcy Bliskiego Wschodu nie potrafili wykorzystywać optyki. Badania innych starożytnych kryształów pozwalają sądzić, iż niektóre mogły działać jako praktyczne lupy. Soczewki mogły potencjalnie pomagać między innymi przy oglądaniu drobnych inskrypcji, obróbce kamieni szlachetnych czy wykonywaniu precyzyjnych prac rzemieślniczych.
Pojawiła się nawet jeszcze bardziej nietypowa interpretacja. W 2019 roku Ángel Tomás Camacho García zaproponował, że kryształ mógł pełnić funkcję swego rodzaju monokla, pomagającego osobie z określonymi wadami wzroku. Ta hipoteza również nie zdobyła jednak naukowego konsensusu. Dziś, około 2700 lat później, soczewka z Nimrud pozostaje przede wszystkim fascynującą zagadką. Wiadomo, że starożytny rzemieślnik stworzył przedmiot posiadający właściwości optyczne. Nie wiadomo natomiast, czy zrobił to celowo i do czego dokładnie chciał go wykorzystać.
Źródło:Atlas Obscura