Jedno z najbardziej spektakularnych zdarzeń tego rodzaju miało miejsce w 2018 roku w dolinie rzeki Mackenzie, na Terytoriach Północno-Zachodnich Kanady. Osuwisko przemieściło około 18 milionów metrów sześciennych materiału, a masa ziemi zablokowała rzekę Redstone, doprowadzając do powstania jeziora o długości około 3,5 kilometra.
Czytaj też: Co by się stało, gdybyśmy zostawili lasy same sobie? Puszcza Białowieska dostarcza odpowiedzi
Początkowo zdarzenie stanowiło zagadkę dla geologów. Osuwiska występujące na terenach zmarzlinowych zazwyczaj wiążą się z rozmarzaniem powierzchniowych warstw gruntu i powstawaniem błotnistej mieszaniny. Tym razem sytuacja wyglądała inaczej: przemieszczały się ogromne bloki ziemi, które wciąż pozostawały zamarznięte.
Zespół badawczy kierowany przez Josepha Younga przeanalizował dwa wielkie osuwiska w kanadyjskiej dolinie Mackenzie. Drugie z nich wystąpiło w 2017 roku i objęło około 4,5 miliona metrów sześciennych materiału. Badania terenowe wykazały, iż oba zdarzenia rozpoczęły się na stosunkowo płaskiej powierzchni położonej około 20 metrów pod ziemią, u podstawy warstwy zmarzliny.
Naukowcy zaproponowali dla tego zjawiska nazwę permafrost detachment slides, co można przetłumaczyć jako osuwiska związane z odrywaniem warstwy wieloletniej zmarzliny. Wyniki badań pojawiły się natomiast w Geophysical Research Letters i dostarczają potencjalnych odpowiedzi na pytanie o to, jak mogło dojść do tak gwałtownego przemieszczenia zamarzniętego gruntu? Kluczową rolę wydają się odgrywać pożary lasów oraz wyjątkowo wysokie temperatury w okresie letnim. Ogień niszczy roślinność i warstwę organiczną, które normalnie izolują podłoże przed ciepłem. W rezultacie grunt zaczyna się nagrzewać, a zmarzlina stopniowo traci stabilność.
Proces ten może trwać przez dziesięciolecia. Osłabiony grunt powoli przemieszcza się, tworząc szczeliny i pęknięcia. Woda opadowa oraz roztopowa przedostaje się przez nie coraz głębiej, docierając nawet pod warstwę zmarzliny. Kiedy zamarznięta podstawa zaczyna rozmarzać, ogromny fragment podłoża może utracić podparcie i gwałtownie zsunąć się po zboczu.
To z kolei pokazuje, iż skutki globalnego ocieplenia nie ograniczają się do stopniowego zanikania lodu i rozmarzania powierzchni gleby. W określonych warunkach mogą prowadzić do nagłych, katastrofalnych przemieszczeń całych fragmentów krajobrazu. Badacze zidentyfikowali na podstawie obserwacji satelitarnych ponad 150 innych osuwisk w regionie, które mogą należeć do tej samej kategorii. Podobne procesy mogą występować również w innych obszarach, gdzie zmarzlina jest stosunkowo cienka i ciepła, a gwałtowne ocieplenie lub pożary dodatkowo osłabiają podłoże.
Dla naukowców szczególnie istotne jest to, że niebezpieczne procesy mogą zachodzić głęboko pod powierzchnią, przez długi czas pozostając niewidoczne. Dlatego samo monitorowanie temperatury powietrza czy powierzchni gruntu może nie wystarczyć do przewidywania zagrożenia. Mamy więc kolejne ostrzeżenie przed konsekwencjami ocieplania się północnych regionów Ziemi, ponieważ zmarzlina, która przez tysiące lat stabilizowała rozległe obszary lądu, pod wpływem zmian klimatu może stać się źródłem poważnych katastrof.
Źródło:Geophysical Research Letters