Gacek turkmeński (Plecotus turkmenicus) był przez dekady symbolem naukowej zagadki. Znany dotąd jedynie z kilku okazów muzealnych przechowywanych w Rosji, stanowił dla chiropterologów (badaczy nietoperzy) niemal mityczne stworzenie – żadna współczesna obserwacja nie potwierdzała jego istnienia, choć były fotografie, nagrania ani wiarygodne opisy żywych zwierząt.
Czytaj też: Scena jak z horroru. Oto największa pajęczyna na świecie
Gatunek ten występuje endemicznie na terenach pustyni Kara-kum, rozciągającej się na pograniczu Turkmenistanu, Kazachstanu i Uzbekistanu – jednym z najbardziej surowych ekosystemów świata, gdzie amplitudy temperatur sięgają od ponad 50oC latem do poniżej -20oC zimą. To właśnie tam, w regionie praktycznie pozbawionym trwałych siedlisk, naukowcy postanowili rozpocząć systematyczny przegląd fauny nietoperzy Turkmenistanu w ramach aktualizacji krajowej Czerwonej Listy zagrożonych gatunków. Ze względu na ogromne braki w wiedzy, Plecotus turkmenicus otrzymał najwyższy priorytet badawczy. Wcześniejsze próby odnalezienia gatunku nie przynosiły rezultatów – aż do października 2025 roku.
Zaginiony nietoperz odnaleziony na pustyni Kara-kum
Ekspedycja zorganizowana wspólnie przez Museum für Naturkunde w Berlinie, Turkmenistan i Uzbekistan odwiedziła zarówno historyczne miejsca obserwacji, jak i nowe, potencjalnie sprzyjające lokalizacje. Przełom nastąpił, gdy naukowcy znaleźli młodą samicę nietoperza ukrytą w szczelinie po zawalonym budynku na pustyni. Kilka dni później odkryto dorosłego samca w jaskini lessowej oddalonej o 87 km, niedaleko granicy z Uzbekistanem. Po 55 latach milczenia nauka znów zobaczyła żywego gacka turkmeńskiego.
Czytaj też: Latający mistrzowie odporności na choroby. Co sprawia, że nietoperze przetrwały miliony lat?
Po raz pierwszy udało się wykonać wysokiej jakości zdjęcia, nagrania wideo i rejestracje dźwięków emitowanych przez te zwierzęta. Zespół pobrał również próbki genetyczne, które pozwolą dokładnie zbadać ewolucję tego gatunku i jego powiązania z innymi przedstawicielami rodzaju Plecotus. Jak podkreślają badacze, to dopiero początek – dane genetyczne i środowiskowe mają pomóc w rekonstrukcji historii ewolucyjnej nietoperzy Azji Środkowej, które przystosowały się do życia w ekstremalnych warunkach klimatycznych.
Choć odnalezienie gatunku to powód do radości, naukowcy ostrzegają, że jego przetrwanie jest zagrożone. Pustynie Azji Środkowej wysychają coraz szybciej z powodu rosnących temperatur i degradacji roślinności. Maleje liczba oaz, które stanowiły dla nietoperzy źródło owadów i wody.
Gacek turkmeński jest gatunkiem wyspecjalizowanym – przystosowanym do zimnych zim i gorących, suchych lat, ale nawet on może nie poradzić sobie ze zmianami klimatu, które redukują jego i tak ograniczone siedliska.
Dr Gesine Steiner z Museum für Naturkunde mówi:
To przypomnienie, że każda strata siedliska może oznaczać utratę całych mikroświatów biologicznych, których jeszcze nie zdążyliśmy poznać.
Rząd Turkmenistanu wykorzystał odkrycie jako impuls do stworzenia dużego, chronionego obszaru przyrodniczego o powierzchni ponad 50 tys. hektarów. Rezerwat ma objąć nie tylko siedliska Plecotus turkmenicus, ale również inne gatunki pustynne – w tym zagrożone dzikie osły azjatyckie (Equus hemionus) i gazele czarnoogonowe (Gazella subgutturosa).
Znalezisko w pobliżu granicy z Uzbekistanem sugeruje także, że populacja tego nietoperza może występować po obu stronach granicy. Dlatego władze i instytucje naukowe trzech państw – Museum für Naturkunde Berlin, Turkmen Ministry of the Environment, Turkmen Administration for Protected Areas i Uzbek Academy of Sciences – zapowiedziały kontynuację współpracy i wspólne badania nad fauną nietoperzy Azji Środkowej.
