Jak się okazuje, w toku swoich działań natrafili na przedmioty pochodzące z przełomu lat 50. i 60., a relacje ostatniego świadka sugerują, że więźniowie mogli przebywać tam znacznie dłużej, niż dotychczas sądziliśmy. Zespół odpowiedzialny za te rewelacje rozpoczął pierwsze oficjalne kompleksowe badania archeologiczne dawnego obozu Gułagu na terenie Kazachstanu. Prace odbywają się w miejscowości Terekty.
Czytaj też: Kłódka ze statku-widma otwarta po setkach lat. Naukowcy rozpracowali czteroliterowy szyfr
To przedsięwzięcie ma szczególne znaczenie, wszak żaden inny kraj postsowiecki nie umożliwił wcześniej przeprowadzenia podobnych kompleksowych badań archeologicznych na terenie dawnego obozu. Przedmiotem badań jest jeden z obozów systemu Stiepłag, funkcjonującego w latach 1948-1956. Według historycznych ustaleń przez cały kompleks przeszło ponad 20 tysięcy więźniów, przede wszystkim politycznych. Byli wśród nich mieszkańcy Ukrainy, państw bałtyckich oraz innych krajów – najprawdopodobniej także Polaków.
Miejsce okazało się wyjątkowo cenne dla archeologów, ponieważ zachowały się tam pozostałości niemal całego kompleksu więziennego. Badacze zidentyfikowali teren obozu kobiecego i męskiego, zabudowania administracyjne, osiedle przeznaczone dla strażników, a także obszar gospodarczy, na którym więźniowie wykonywali przymusową pracę. Członkowie ekspedycji natknęli się nawet na pozostałości zapomnianego cmentarza, na którym chowano ofiary obozu. Wśród znalezisk wymieniają też łuski po nabojach, świadczące o brutalnych metodach pilnowania więźniów.
Jednym z najważniejszych rezultatów ekspedycji jest odkrycie szklanych butelek datowanych na lata 1959-1961. To sensacyjne ustalenia, ponieważ według dotychczasowych opracowań historycznych Stiepłag zakończył działalność już w 1956 roku. Znaleziska mogą oznaczać, że życie obozowe trwało dłużej, niż wynikałoby z oficjalnych dokumentów. Ważnym uzupełnieniem badań okazała się relacja 78-letniego Mizambaja Bralina, najstarszego mieszkańca okolicznej Terekty. Mężczyzna przeprowadził się do miejscowości w 1959 roku i pamięta, iż w tym czasie nadal funkcjonował tam obóz kobiecy, w którym przetrzymywano więźniarki z państw bałtyckich.
Według Štěpána Černouška z organizacji Gulag.cz Stiepłag został wprawdzie formalnie rozwiązany decyzją władz w Moskwie, lecz nie oznaczało to automatycznego uwolnienia wszystkich osadzonych. Część obozów mogła nadal działać pod inną administracją. Takie wydarzenia nie znalazły jednak odzwierciedlenia w dokumentach, na których opierały się późniejsze opracowania historyczne.
Czytaj też:Dziecko z Taung zadziwia wiekiem. Jego czaszka zmienia postrzeganie ewolucji człowieka
Relacja Bralina pozwoliła badaczom lepiej zrozumieć rozmieszczenie obiektów i warunki panujące w obozie. Mężczyzna wspominał również o brutalnym traktowaniu kobiet i strzałach oddawanych w kierunku więźniarek. Wydaje się, że odkrycia z Terekty mogą zmienić sposób, w jaki historycy postrzegają ostatnie lata funkcjonowania stalinowskiego systemu obozów. Jak widać, same archiwa nie zawsze wystarczają do odtworzenia przeszłości, która nierzadko okazuje się znacznie bardziej brutalna aniżeli sugerowałyby oficjalnie dostępne dokumenty.