Rok bez lata i słynna klęska Napoleona
18 czerwca 1815 roku pod Waterloo rozegrała się jedna z najważniejszych bitew w historii Europy. Napoleon Bonaparte poniósł ostateczną klęskę, kończąc epokę swoich podbojów. Przez lata historycy wskazywali przede wszystkim na błędy dowódcze, przewagę koalicji czy sprawność armii księcia Wellingtona. Coraz więcej badań pokazuje jednak, że znaczącą rolę w ówczesnych wydarzeniach odegrała pogoda.
Kilka miesięcy wcześniej, po drugiej stronie świata, na indonezyjskiej wyspie Sumbawa doszło do erupcji wulkanu Tambora. I to nie byle jakiej, bo jednej z najpotężniejszych w udokumentowanej historii. Do atmosfery dostały się wtedy ogromne ilości popiołu i aerozoli siarkowych, które zaczęły wpływać na klimat całej planety. W Europie pojawiły się nietypowe opady i gwałtowne zmiany pogody.
Tuż przed bitwą pod Waterloo intensywny deszcz zamienił pola w istne bagno. Napoleon musiał opóźnić rozpoczęcie ataku, licząc, że ziemia przeschnie. Kilka godzin zwłoki wystarczyło, aby wojska pruskie zdołały dotrzeć na pole bitwy i wesprzeć Brytyjczyków. Trudno twierdzić, iż sam wulkan pokonał cesarza Francuzów, jednak bez wątpienia stworzył warunki, które miały wpływ na przebieg starcia.
Skutki erupcji nie zakończyły się jednak na Waterloo. Rok 1816 przeszedł do historii jako rok bez lata. Śnieg pojawiał się w czerwcu, zbiory w wielu regionach Europy i Ameryki Północnej uległy zniszczeniu, a nieurodzaj wywołał głód, wzrost cen żywności i fale migracji. Jedna erupcja oddalona o tysiące kilometrów przypomniała światu, że dla natury granice wytyczane przez człowiek nie znaczą w zasadzie nic.
Boski wiatr, który uratował Japonię
Kubilaj Chan był przekonany, że nic nie zatrzyma ekspansji jego imperium. W XIII wieku Mongołowie podporządkowali sobie ogromne obszary Azji, a kolejnym celem stała się Japonia. Władca zgromadził największą flotę swoich czasów, licząc, że liczebność armii przesądzi o zwycięstwie. Historia potoczyła się jednak inaczej.
W 1274 roku pierwszą próbę inwazji przerwał potężny sztorm. Kilka lat później Kubilaj Chan przygotował jeszcze większą wyprawę. W 1281 roku tysiące okrętów ponownie ruszyły w kierunku Japonii. Tym razem żywioł okazał się jeszcze bardziej bezlitosny. Nad flotą przeszedł niszczycielski tajfun, który zatopił znaczną część statków i pochłonął dziesiątki tysięcy istnień.
Dla Japończyków wydarzenie to było czymś więcej niż szczęśliwym zbiegiem okoliczności. Uznano je za przejaw boskiej opieki i nazwano kamikaze, a więc boskim wiatrem. Mit ten na trwałe wpisał się w japońską tożsamość narodową, stając się symbolem przekonania, że wyspy pozostają pod szczególną ochroną sił wyższych. Natura zniszczyła flotę, choć to jedynie wycinek znacznie większej całości. W ogólnym rozrachunku zatrzymała bowiem ekspansję jednego z największych imperiów średniowiecza i wpłynęła na dalszy rozwój całego regionu Azji Wschodniej.
Mała epoka lodowa, czyli wielkie zimno na Starym Kontynencie
Przez kilka stuleci, mniej więcej od XIV do połowy XIX wieku, znaczna część półkuli północnej doświadczała okresu ochłodzenia znanego jako mała epoka lodowa. Średnie temperatury spadły o około jeden stopień Celsjusza. Dziś taka zmiana może wydawać się niewielka, lecz jej skutki okazały się ogromne.
Skutki? Wyjątkowo dotkliwe. Krótsze sezony wegetacyjne oznaczały niższe plony. W wielu regionach Europy regularnie dochodziło do klęsk głodu, a niedożywienie osłabiało społeczeństwa i zwiększało podatność na choroby. Zamarzały rzeki, zmieniały się szlaki handlowe, a rolnicy byli zmuszeni porzucać dotychczasowe metody uprawy.
Czytaj też: Świnia stanęła przed sądem za zabójstwo. Szokujące procesy z czasów średniowiecza
Niektóre społeczności próbowały dostosować się do nowych warunków, inne szukały winnych. W okresach nieurodzaju rosła liczba procesów o czary, ponieważ ludzie desperacko próbowali znaleźć wytłumaczenie dla katastrof, których nie rozumieli. Ochłodzenie klimatu pogłębiało napięcia społeczne i ekonomiczne, stając się jednym z czynników sprzyjających konfliktom.
Paradoksalnie, mała epoka lodowa pozostawiła także ślad w kulturze. Holenderscy malarze uwieczniali zamarznięte kanały pełne łyżwiarzy, a zimowe krajobrazy stały się nowym motywem w sztuce. Nawet twórczość artystyczna okazała się odbiciem klimatycznych przemian. Z pozoru niepowiązane ze sobą wydarzenia miały wspólny mianownik. Nasuwa mi się jednak pytanie: czy kolejne ze współczesnych pokoleń również będą musiały się mierzyć z takimi problemami?
Czy zielona Sahara doprowadziła do powstania Egiptu?
Dziś Sahara to dla mnie przede wszystkim bezkresne morze piasku i trudny do zniesienia upał. Co powiecie jednak na informację, że jeszcze kilka tysięcy lat temu wyglądała zupełnie inaczej? W okresie od około 11 do 6 tysięcy lat temu znaczna część Sahary była zieloną sawanną. Płynęły tam rzeki, istniały jeziora, a krajobraz zamieszkiwały żyrafy, hipopotamy i liczne stada zwierząt roślinożernych. Warunki sprzyjały rozwojowi osad ludzkich oraz pasterstwa.
Zmiany w orbicie Ziemi stopniowo osłabiły monsuny dostarczające wilgoć nad północną Afrykę. Opady malały, jeziora wysychały, a roślinność zaczęła ustępować pustyni. Co istotne, badania sugerują, jakoby przejście od zielonej Sahary do pustyni mogło nastąpić zaskakująco szybko, bo w skali zaledwie kilku pokoleń.
Ludzie zostali zmuszeni do opuszczania coraz bardziej niegościnnych terenów. Wielu badaczy uważa, iż migracje w kierunku doliny Nilu przyczyniły się do wzrostu znaczenia tego regionu i stworzyły warunki sprzyjające narodzinom jednej z najważniejszych cywilizacji starożytnego świata, czyli Egiptu. Z jednej strony mamy więc sytuacje, w których klimat niszczy cywilizacje, a z drugiej napędza ich powstawanie w nieco innych miejscach.
Czarna śmierć: gdy natura zmieniła porządek Europy
Żadna epidemia nie odcisnęła na Europie równie głębokiego piętna jak czarna śmierć. W połowie XIV wieku dżuma rozprzestrzeniła się błyskawicznie od Azji do Europy, zabijając – według różnych szacunków – od jednej trzeciej do nawet połowy mieszkańców kontynentu.
Jej źródeł należy szukać w Azji, gdzie bakteria Yersinia pestis krążyła w populacjach dzikich gryzoni. Zmiany środowiskowe, rozwój szlaków handlowych i intensywny ruch ludzi oraz towarów stworzyły warunki, które umożliwiły chorobie dotarcie do Europy. Pchły bytujące na szczurach przewożonych statkami i karawanami, stały się nieświadomymi sprzymierzeńcami epidemii.
Czytaj też: To dlatego Europę nawiedzają fale upałów. Badacze zidentyfikowali dwa mechanizmy
Skutki wykraczały daleko poza gigantyczną liczbę ofiar. Brak rąk do pracy zachwiał systemem feudalnym. Chłopi zaczęli domagać się wyższych płac, a właściciele ziemscy musieli konkurować o pracowników. W wielu regionach Europy zmieniły się relacje społeczne, gospodarcze i polityczne. Epidemia wpłynęła także na religijność i kulturę. Powszechne poczucie zagrożenia prowadziło zarówno do wzrostu pobożności, jak i do podważania autorytetu instytucji, które nie potrafiły powstrzymać zarazy. Jednocześnie narastały prześladowania mniejszości, oskarżanych o wywołanie epidemii. Bo skoro jest problem, to kogoś trzeba nim obarczyć, nieprawdaż?
Imperium Majów i susza, która zniszczyła jego podstawy
Przez stulecia miasta Majów należały do najbardziej rozwiniętych ośrodków obu Ameryk. Monumentalne piramidy, zaawansowana astronomia, matematyka i skomplikowany system pisma świadczyły o niezwykłym poziomie rozwoju tej cywilizacji. Mimo to między VIII a X wiekiem wiele tamtejszych miast opustoszało.
Przez długi czas naukowcy doszukiwali się przyczyn upadku głównie w wojnach bądź kryzysach politycznych. Współczesne badania paleoklimatyczne coraz wyraźniej pokazują jednak, że kluczową rolę odegrały długotrwałe okresy suszy. Analizy osadów jeziornych, nacieków jaskiniowych i innych naturalnych archiwów klimatu pokazują, że region doświadczał wieloletnich niedoborów opadów.
Problem pogłębiała działalność samych Majów. Intensywne wylesianie pod pola uprawne mogło dodatkowo ograniczać lokalną wilgotność i zwiększać temperaturę, czyniąc skutki suszy jeszcze bardziej dotkliwymi. Brak wody oznaczał nie tylko nieudane zbiory. Prowadził do niedoborów żywności, napięć społecznych, konfliktów między miastami i osłabienia autorytetu elit, które wcześniej przedstawiały się jako pośrednicy między ludźmi a bogami. Gdy natura przestała dostarczać deszczu, zachwiał się cały porządek polityczny. Oczywiście nie ma co zakładać, że upadek Majów był pojedynczym wydarzeniem czy nagłą katastrofą. Był procesem, w którym zmieniający się klimat spotkał się z ograniczeniami środowiska i decyzjami człowieka.