Zacznijmy jednak od początku. Całe poruszenie bierze się z odkrycia w postaci starannie wypolerowanej kamiennej kuli, która nie ma znanych odpowiedników w dotychczas odkrytych stanowiskach archeologicznych tej części świata. Jakby tego było mało, jej funkcja pozostaje całkowitą zagadką.
Czytaj też: Archeolodzy znaleźli niezwykle rzadkie narzędzie. Chirurdzy używali go już 1700 lat temu
Znalezisko miało miejsce podczas wykopalisk prowadzonych przez zespół Vafy Mahmudowej z Instytutu Archeologii i Antropologii Azerbejdżańskiej Narodowej Akademii Nauk. Kamienna kula ma około 10 centymetrów średnicy i waży 1,87 kilograma. Jej powierzchnia została starannie wygładzona i wypolerowana, jednak nie nosi śladów, które pozwalałyby łatwo określić sposób wykorzystania przedmiotu. Nie posiada otworów umożliwiających zawieszenie, nie widać na niej uszkodzeń charakterystycznych dla narzędzi udarowych ani śladów intensywnego użytkowania.
Brak takich wskazówek sprawia, że archeolodzy nie są w stanie przypisać jej do żadnej znanej kategorii neolitycznych artefaktów. Według badaczy przedmiot mógł pełnić funkcję rytualną bądź ceremonialną. Nie wykluczają jednak, iż kula była wykorzystywana jako ciężarek albo element nieznanego dziś urządzenia. Na obecnym etapie badań żadna z hipotez nie znajduje jednoznacznego potwierdzenia. Konieczne będą szczegółowe analizy materiału, badania mikroskopowe powierzchni oraz dokładne zbadanie kontekstu archeologicznego.
Samo stanowisko Pashatepe należy do najważniejszych neolitycznych osad odkrytych w Azerbejdżanie. Datowane jest na pierwszą połowę VI tysiąclecia p.n.e., czyli okres sprzed około ośmiu tysięcy lat. W tym czasie społeczności zamieszkujące region prowadziły już osiadły tryb życia, budowały domy z cegły suszonej na słońcu, uprawiały ziemię, hodowały zwierzęta i rozwijały rzemiosło ceramiczne. W trakcie badań prowadzonych od 2022 roku archeolodzy odsłonili tam pozostałości dużej osady z licznymi budynkami mieszkalnymi, piecami, paleniskami, miejscami pochówku czy obszarami, które mogły mieć znaczenie rytualne.
Odkrycie kamiennej kuli jest tym bardziej interesujące, że nie przypomina ona typowych neolitycznych narzędzi wykonywanych z kamienia. W osadach z tego okresu najczęściej znajdują się siekiery, rozcieracze, tłuczki czy kamienie służące do mielenia zboża. Nowo odkryty artefakt nie pasuje do żadnej z tych kategorii. Jego niemal idealnie kulisty kształt świadczy o starannej obróbce, ale jednocześnie brak śladów użytkowania utrudnia wskazanie praktycznego zastosowania. To właśnie ta wyjątkowość sprawia, iż uczeni mówią o odkryciu bez precedensu w skali całego Kaukazu Południowego.
Czytaj też: 500 lat przed Inkami. Tajemnicza cywilizacja wyłania się z dna jeziora Titicaca
Archeolodzy podkreślają, że niezwykłe znalezisko może dostarczyć nowych informacji o społecznościach zamieszkujących równinę Mughan, która odgrywała ważną rolę w rozwoju najstarszych rolników regionu. Im dłużej trwają badania, tym bardziej oczywiste wydaje się to, że miejscowe społeczności przejmowały rozwiązania z Anatolii, Mezopotamii czy Wyżyny Irańskiej, a dodatkowo rozwijały własne tradycje technologiczne i kulturowe. Tajemnicza kamienna kula może być właśnie przykładem lokalnej innowacji, której znaczenie pozostaje dziś nieznane.
Źródło: Arkeonews