Zapieczętowana kapsuła czasu
We francuskiej jaskini odkryto najstarsze znane ryty naskalne autorstwa neandertalczyków. Datowanie wskazuje, że powstały one w okresie od 57 000 do nawet 75 000 lat temu. Aby mieć całkowitą pewność co do ich wieku i autorstwa, zespół archeologów przebadał kilkadziesiąt próbek osadów, które niczym pieczęć zabezpieczyły wejście do groty. Potwierdzono, że jaskinia była hermetycznie zamknięta na długo przed pojawieniem się Homo sapiens w regionie. Wnętrze kryło nie tylko same grawerunki. Znaleziono tam również charakterystyczne kamienne narzędzia jednoznacznie kojarzone z kulturą neandertalską. To połączenie dowodów praktycznie wyklucza przypisanie autorstwa komukolwiek innemu.
Przez długi czas uważano, że neandertalczycy byli niezdolni do myślenia o czymkolwiek poza zapewnieniem sobie środków do życia. Myślę, że to odkrycie powinno skłonić prehistoryków, którzy mają wątpliwości co do umiejętności neandertalczyków, do ponownego rozważenia – wyjaśnia Jean-Claude Marquet, archeolog z Uniwersytetu w Tours
Do tej pory za najstarsze przykłady neandertalskiej sztuki uznawano ryty z jaskiń na Gibraltarze, liczące sobie około 39 000 lat. Francuskie odkrycie przesuwa tę granicę znacząco wstecz, o kolejne 18 000 do 36 000 lat. To zasadnicza zmiana w naszej perspektywie na rozwój myślenia symbolicznego u tego gatunku.
Gibraltar, czyli ostatni bastion neandertalczyków
Kompleks jaskiń Gorham’s Cave na Gibraltarze to miejsce wyjątkowe pod wieloma względami. Jako obiekt światowego dziedzictwa UNESCO, skrywa ślady bytności jednych z prawdopodobnie ostatnich populacji neandertalczyków. W 2021 roku archeolodzy natrafili tam na głęboką na 13 metrów komorę, która przez co najmniej 40 000 lat była odcięta od świata. Wnętrze zachowało dowody ludzkiej aktywności sięgające 100 000 lat wstecz.
Na podłogach jaskiń odkryto sieć krzyżujących się linii wyrytych w skale. Choć surowe i proste, te wzory, liczące ponad 39 000 lat, są kolejnym świadectwem potrzeb twórczych. W jaskini Vanguard znaleziono także pozostałości po 60 000-letnim palenisku, używanym m.in. do wytwarzania smoły brzozowej. Analiza szczątków pokazuje, iż dieta mieszkańców była bogata oraz zróżnicowana. Ogromne ilości muszli małży, kości ryb, fok i delfinów świadczą o tym, że neandertalczycy z powodzeniem eksploatowali zasoby morskie, co każe postrzegać ich jako zdolnych i zaradnych łowców-zbieraczy. Najciekawszy jest jednak fakt, że ślady sugerują ich obecność w tej jaskini aż do okresu 33 000–24 000 lat temu. To znacznie później niż powszechnie przyjmowana data ich wymarcia.
Od abstrakcji do symboliki
Sztuka neandertalska nie ograniczała się tylko do rytów w skale. Coraz więcej badaczy skłania się ku temu, że to właśnie neandertalczykom możemy zawdzięczać najstarsze znane odciski dłoni na ścianach jaskiń, tworzone poprzez rozpylanie pigmentu.
Autorzy przedstawiają tak przekonujący argument, jak tylko można to zrobić na podstawie stanowiska naruszonego wczesnymi wykopaliskami, że ślady zwierzęce i ludzkie na jego ścianach zostały pozostawione na długo przed przybyciem naszego własnego gatunku do Europy – podsumowuje Paul Pettitt archeolog z Uniwersytetu Durham
Czytaj też: Pustynia ukrywała kompletne miasto przez setki lat. Odkrycie w Sohag zmienia historię Egiptu
Warto jednak zauważyć wyraźną różnicę. Podczas gdy późniejsze społeczeństwa Homo sapiens tworzyły niesamowicie realistyczne malowidła zwierząt, jak te w Lascaux czy Chauvet, neandertalczycy zdają się pozostawać w sferze abstrakcji. Nie znamy żadnych przykładów figuratywnej sztuki neandertalskiej. Ich dzieła to geometryczne wzory, kropki i linie. Czy to dowód na mniejszy talent? Raczej na inną wrażliwość i inne potrzeby. Ich sztuka mogła pełnić funkcje rytualne lub służyć przekazywaniu informacji w sposób dla nas już nieczytelny.