Kiedy przyszła pora na ocenę tego, co kryło się pod ziemią, pojawiły się pierwsze niespodzianki. Najstarsze groby pochodzą z pierwszej połowy IV tysiąclecia p.n.e. i są związane z kulturą Dolnego Egiptu, określaną jako Buto I i Buto II. Archeolodzy znaleźli proste, owalne jamy grobowe wykute w piasku. Pochówki różnią się pozycją zmarłych, co może wskazywać na zmiany lub zróżnicowanie ówczesnych praktyk pogrzebowych.
Wyposażenie tych najstarszych grobów było dość skromne. Znajdowały się w nich przede wszystkim niewielkie, ręcznie wykonane naczynia ceramiczne oraz muszle morskich małży. Nie były to więc bogato wyposażone pochówki, o jakich czasami piszemy, relacjonując doniesienia o wielkich bogactwach pogrzebanych wraz ze zmarłymi. Z drugiej strony, duża liczba pochówków sugeruje jednak, że w tym miejscu funkcjonowała już wówczas liczna społeczność.
Kolejne warstwy stanowiska dostarczyły jeszcze więcej informacji. Przede wszystkim, Kom el-Khilgan pozostawało zamieszkane przez następne tysiąclecia. Archeolodzy odkryli pozostałości osady z Drugiego Okresu Przejściowego, w tym budynki z cegły suszonej, silosy do przechowywania zboża, piece i paleniska. Znaleziska pozwalają zajrzeć w codzienne życie mieszkańców oraz to, jak wyglądała ówczesna działalność gospodarcza.
Uczestnicy wykopalisk natknęli się również na charakterystyczne mury sinusoidalne otaczające część zabudowy mieszkalnej i grobowej. Wśród pozostałości znajdowały się naczynia ceramiczne, narzędzia kamienne czy duże ilości kości ryb, ptaków i innych zwierząt. Materiał ten może dostarczyć informacji o diecie mieszkańców i sposobach wykorzystywania lokalnych zasobów.
Szczególnie ważne są groby datowane na okres od XV do XVII dynastii oraz początki Nowego Państwa. Ich obecność stanowi kolejny dowód intensywnego osadnictwa we wschodniej Delcie w czasach Hyksosów. Stanowisko znajduje się bowiem w pobliżu Awaris, czyli jednego z najważniejszych ośrodków tego okresu.
Czytaj też:Świętowali, bo znaleźli złotą bransoletę. Nie wiedzieli, co jeszcze czeka pod ziemią
W grobach ktoś umieścił biżuterię, amulety, skarabeusze, narzędzia, brązową broń oraz ceramikę, w tym naczynia typu Tell el-Yahudiyeh. Archeolodzy zidentyfikowali również grobowiec z cegły mułowej pochodzący z początków XVIII dynastii, zawierający ceramikę i przedmioty z brązu. Z epoki ptolemejskiej wywodzą się proste jamy grobowe, w tym pochówek dziecka umieszczonego wewnątrz dwóch ponownie wykorzystanych amfor. Praktyka używania dużych naczyń jako swoistych trumien była znana w tym okresie.
Kom el-Khilgan pokazuje więc wyjątkową ciągłość użytkowania jednego miejsca przez kilka tysięcy lat. Od społeczności predynastycznych, przez okres Hyksosów i Nowe Państwo, aż po czasy grecko-rzymskie zmieniały się zarówno funkcje stanowiska, jak i zwyczaje jego mieszkańców. Wykopaliska nadal trwają, a archeolodzy zapowiadają dalsze badania. Pozostaje nam więc czekać na kolejne doniesienia – te dotychczasowe z pewnością zaostrzyły apetyty na więcej.