Jak dowiedzieliśmy się dzięki uczestnikom ostatniej ekspedycji, osada zajmowała ponad dziewięć hektarów i znajdowało się w niej nawet 220 konstrukcji mieszkalnych. Z kolei liczba mieszkańców w szczytowym okresie mogła przekraczać 700 osób. O kulisach badań i wynikających z nich wnioskach uczeni piszą w artykule zamieszczonym w Archaeologia Austriaca.
Opovo Ugar-Bajbuk znajduje się w Wojwodinie, w regionie południowego Banatu, i jest związane z kulturą Vinča, a więc jedną z najważniejszych kultur późnego neolitu na Bałkanach. To właśnie w tej części Europy około 6500-6800 lat temu rozwijały się społeczności, które tworzyły duże i stosunkowo długotrwale funkcjonujące osady. Ich mieszkańcy zajmowali się rolnictwem, rzemiosłem i wymianą dalekosiężną, a charakterystyczna ceramika oraz wyroby kamienne świadczą o rozwiniętych umiejętnościach obróbki materiałów.
Czytaj też: Starożytny system irygacyjny działał w jednym z najstarszych miast świata. Technologiczny fenomen z Eridu
Stanowisko Opovo stanowiło obiekt badań już w latach 80. XX wieku. Na podstawie ówczesnych wykopalisk archeolodzy szacowali, iż osada zajmowała około pięciu hektarów i mogło w niej mieszkać około 200 osób. W rezultacie uznawano ją za niewielką społeczność rolniczą albo umiarkowanie ważny ośrodek uczestniczący w regionalnej wymianie. Nowe badania pokazują jednak, że ten obraz był zbyt ograniczony.
Między 2022 a 2024 rokiem niemiecko-serbski zespół badawczy przeprowadził na stanowisku szeroko zakrojone analizy. Naukowcy zastosowali przede wszystkim metody, które pozwalają badać stanowisko bez konieczności prowadzenia rozległych wykopalisk. Systematycznie zbierali zabytki z powierzchni, a następnie wykorzystali badania geofizyczne do wykrywania struktur znajdujących się pod ziemią. W wybranych miejscach wykonali również odwierty geoarcheologiczne. Dopiero na końcowym etapie przeprowadzili niewielkie, celowane wykopaliska jednego z rowów otaczających osadę.
Takie podejście pozwoliło odtworzyć znacznie większy zasięg Opova bez konieczności naruszania większości pozostałości archeologicznych. Według nowych ustaleń osada obejmowała ponad dziewięć hektarów, czyli niemal dwukrotnie więcej niż zakładano na podstawie badań sprzed czterech dekad. Badania geofizyczne pozwoliły ponadto zidentyfikować do 220 struktur uznawanych za pozostałości domów. Na tej podstawie naukowcy szacują, że w szczytowym okresie osadę mogło zamieszkiwać ponad 700 osób.
Zmianie uległo również datowanie głównej fazy funkcjonowania osady. Zaktualizowane analizy radiowęglowe wskazują na okolice 4850-4725 roku p.n.e. Naukowcy rozpoznali przy tym dwa etapy rozwoju stanowiska oraz ślady stopniowego powiększania się jego obszaru. Oznacza to, że Opovo nie było jednorodną osadą funkcjonującą w niezmienionej formie, lecz miejscem, które przechodziło kolejne fazy rozwoju.
Czytaj też:Odkrycie roku we Włocławku. Archeolodzy znaleźli masę kosztowności ukrytych pod ziemią
Biorąc pod uwagę rozmiary domów, naukowcy zidentyfikowali stosunkowo niewielkie różnice w poziomie materialnego bogactwa. Nierówności ekonomiczne prawdopodobnie istniały, jednak nie ma wyraźnych dowodów na silne rozwarstwienie społeczne. Jednocześnie wokół osady znajdowało się nawet pięć rowów obwodowych. Ich budowa wymagała zaangażowania dużej liczby ludzi i odpowiedniej koordynacji pracy.
Archeolodzy nie znaleźli przy tym dowodów, które sugerowałyby, że do realizacji tych przedsięwzięć wykorzystywano przymus. Zdaniem badaczy prace mogły być organizowane w sposób oparty bardziej na współpracy całej społeczności niż na silnie hierarchicznej strukturze władzy. Taki obraz jest istotny dla badań nad przemianami społecznymi zachodzącymi w późnym neolicie na Bałkanach.
Źródło:Archaeologia Austriaca