Przejęzyczenia freudowskie mają w sobie coś wyjątkowo złośliwego i komicznego. Zwykłe potknięcie językowe można jeszcze zrzucić na zmęczenie, pośpiech albo rozkojarzenie. Ale przejęzyczenie freudowskie ma w sobie coś więcej. Brzmi tak, jakby pod elegancką przykrywką codziennej rozmowy nagle pokazał coś, czego nie planowało się nikomu pokazywać. A może nie planowało się tego pokazywać świadomie – coś mogło być ukryte w naszej podświadomości. I właśnie dlatego tak bardzo mnie to fascynuje. Bo gdzieś między żartem a zażenowaniem pojawia się pytanie: czy naprawdę powiedziałam to przypadkiem, a może tak naprawdę nie mogę tego czegoś pozbyć się z głowy?
Czytaj też: Wyrzuty sumienia w wersji Premium. Subskrypcyjna klatka, którą sami sobie stworzyliśmy
Czym właściwie jest przejęzyczenie freudowskie?
Najprościej mówiąc, przejęzyczenie freudowskie to taki błąd w mowie, pisaniu, pamięci albo zachowaniu, który wydaje się odsłaniać coś ukrytego: pragnienie, lęk, napięcie, niechęć, zazdrość albo myśl, której oficjalnie wcale nie miało się świadomie w głowie. W psychoanalizie nazywa się to także parapraksją, czyli drobnym błędem działania. Określenie “freudowskie” pochodzi oczywiście od nazwiska Sigmunda Freuda, ojca psychoanalizy. Austriacki neurolog nie ograniczał tego zjawiska tylko do mówienia. Interesowały go również zapomniane nazwiska, pomylone adresy, zgubione przedmioty, dziwne omyłki w pisaniu i wszystkie codzienne wpadki, które z pozoru wyglądają niewinnie, ale w psychoanalitycznej interpretacji mogły mieć głębsze znaczenie.
Według Freuda takie błędy nie należą całkowicie do przypadku. Nie chodziło mu o to, że za każdym razem, gdy ktoś powie “widelec” zamiast “łyżka”, należy natychmiast rozkładać to na czynniki pierwsze i kręcić z tego aferę. Chodziło raczej o myśl dużo bardziej prowokacyjną, a mianowicie, że nasza psychika nie kończy się na tym, co świadomie kontrolujemy. Czasem coś, co próbujemy wyprzeć, przemilczeć albo ułożyć w sobie po cichu, znajduje jednak jakieś ujście. A język z takim zjawiskiem zdaje się w ogóle nie walczyć. Zaskakujące, prawda?
Dlatego klasyczne przejęzyczenie freudowskie nie jest zwyczajnym błędem. Ono jest błędem, który brzmi podejrzanie trafnie. Kiedy ktoś mówi do obecnego partnera imieniem byłego, wszyscy mogą udawać, że to tylko zmęczenie. I czasem naprawdę jest to tylko zmęczenie i przyzwyczajenie. Ale atmosfera i tak gęstnieje bardzo szybko. Kiedy pracownik mówi do szefa “tato”, można się zaśmiać. Kiedy ktoś zamiast “bardzo się cieszę na to spotkanie” mówi “bardzo się stresuję na to spotkanie”, też można udawać, że nic się nie stało. Tylko że często to po prostu myśl, która na poziomie nieświadomym nie daje nam spokoju.
Przykłady z życia, czyli język ma własne poczucie humoru
Najbardziej lubię w tym zjawisku to, że jest bardzo ludzkie. Nie trzeba brać udziału w dramacie psychologicznym, żeby zaliczyć freudowską wpadkę, która potem chodzi za człowiekiem pół dnia. Wystarczy chwila i bam! Powiedziałam coś, co później można analizować na różne sposoby.
Ale nie mogę nie pokusić się o podanie tego najbardziej niezręcznego przykładu. Uwaga, wczujmy się w to razem. Idziemy na randkę. Jest miło, wszystko idzie idealnie, druga osoba opowiada o swoim życiu. A tu nagle podchodzi kelner. Twój kompan wybiera swoje zamówienie i pyta się: „A co dla Ciebie?”. Chcemy odpowiedzieć: “Dziękuję, już się najadłam”. Tylko że z jakiegoś powodu mówimy: “Dziękuję, ja już mam dość”. Czujecie? Niby drobiazg, ale nagle wychodzi na jaw, że mój entuzjazm może wcale nim nie był? Może tak naprawdę chcemy już iść do domu?
W pracy takie przejęzyczenia potrafią być jeszcze bardziej widowiskowe. Ktoś na spotkaniu zamiast “nasz cel kwartalny” mówi “wasz cel kwartalny”. Ktoś inny, omawiając prezentację, rzuca: “Tutaj ukryliśmy najważniejsze dane”, choć chciał powiedzieć “umieściliśmy”. Jeszcze ktoś zapowiada “krótką, przyjemną rozmowę”, ale przez pomyłkę mówi “krótką, przykrą rozmowę”. W takich chwilach człowiek natychmiast widzi, że język nie tylko komunikuje. On czasem komentuje. No to są takie przykłady… dość stresujące, ale przecież to samo życie!
Są też przejęzyczenia rodzinne, moje ulubione, bo mają największy potencjał na bardzo wesołe chwile. “Kochanie, nasypiesz mi cukier?” brzmi normalnie. “Kochanie, nasypiesz mi sól?” Brzmi jak prawdziwe małżeństwo. Wiecie – sól, rany… “Mamo, nie przeszkadzaj” wypowiedziane do teściowej może być czystą pomyłką, ale sala i tak zapamięta to do końca Wigilii. A jeśli ktoś zamiast “cieszę się, że wszyscy jesteśmy razem” powie “cieszę się, że wszyscy zaraz pójdziecie”, to właściwie trudno mieć pretensje. Czasem człowiek po prostu przemawia, no cóż… z głębi serca.
Czytaj też: To nie przypadek, że podczas upałów wszystko Cię irytuje
Freud zrobił z codziennych wpadek temat poważny
Sigmund Freud miał niezwykły talent do patrzenia na drobiazgi tak, że można się tylko złapać za głowę. Ludzką psychikę rozbrajał jak nikt inny. Większość widziała pomyłkę, on widział ślad. Inni widzieli zapomniane nazwisko, on pytał: a Pani mi powie: dlaczego właśnie to nazwisko? Inni wzruszali ramionami, a on siadał i zaczynał analizować.
Czy miał rację zawsze? Tu już robi się ciekawiej. Współczesna psychologia języka podchodzi do sprawy ostrożniej. Błędy w mowie mogą wynikać po prostu z przemęczenia, stresu, podobieństwa brzmieniowego słów, zwykłego pośpiechu, automatyzmów czy rozproszenia. Mamy teraz też przecież dużo więcej bodźców zewnętrznych niż za czasów, w których żył Freud. Mózg robi co może. A my, co tu dużo mówić, często próbujemy jednocześnie gotować obiad, odpisywać na wiadomość i przypomnieć sobie, czy wyłączyłyśmy żelazko przed wyjściem. Więc sobie tak myślę: pozwólmy sobie na trochę więcej dystansu w tym temacie.
Ale to nie znaczy, że Freud całkowicie się mylił. Jego intuicja, że język może zdradzać napięcia i ukryte emocje – totalnie jestem w stanie w to uwierzyć, chociaż do neurologa mi daleko. Nie każde przejęzyczenie jest tym freudowskim, ale niektóre naprawdę brzmią tak, jakby wewnętrzny cenzor na chwilę poszedł po… herbatę.
Czy każde przejęzyczenie coś znaczy?
Bardzo chciałabym powiedzieć, że tak, bo życie byłoby wtedy bardziej literackie i… jakie barwne w tych najzwyklejszych z pozoru sytuacjach. Każde “pomyliło mi się” byłoby kluczem do prawdy, a każde przypadkowe imię przy obiedzie odsłaniałoby wielką tajemnicę serca. Niestety, byłoby to zbyt piękne i zbyt męczące.
Ale są sytuacje, w których przejęzyczenie nabiera znaczenia przez kontekst. Jeśli od tygodnia unikam trudnej rozmowy, a potem mówię komuś “musimy się rozstać” zamiast “musimy się spotkać”, oh boy… to trudno udawać, że język nie zrobił się nagle podejrzanie szczery. Jeśli cały dzień denerwuję się rozmową z przełożonym i zamiast “mam kilka uwag” mówię “mam kilka uraz”, moja psychika prawdopodobnie właśnie wysłała pocztówkę z miejsca, w którym siedzi od dawna.
Najbezpieczniej więc nie traktować freudowskich przejęzyczeń jak wyroku. One są raczej zaproszeniem do uśmiechu i czasem do refleksji. Przecież, zastanówmy się, jak byśmy żyli? Przejęzyczenie freudowskie nie mówi: “Oto cała prawda o tobie”. Mówi raczej: “Hej, tu jest coś, o czym podświadomie myślisz, ale to nic złego!”. A to przecież zupełnie inny ton.
Literatura kocha takie momenty
Literatura często pokazuje podobny mechanizm: człowiek mówi więcej, niż chciałby powiedzieć. Literaci od wieków opowiadają nam o tym, że człowiek najciekawiej mówi wtedy, kiedy nie do końca panuje nad tym, co mówi. Nie każde literackie potknięcie jest przejęzyczeniem freudowskim w ścisłym sensie, ale wiele scen działa na bardzo podobnej zasadzie: język odsłania więcej, niż bohater chciałby ujawnić. I moim zdaniem to naprawdę bardzo ciekawe narzędzie.
Na przykład u Szekspira pomyłki, dwuznaczności i słowne zasłony są właściwie częścią mechanizmu świata. Bohaterowie mówią jedno, czują drugie, udają trzecie, a publiczność widzi czwarte. W komediach to daje efekt zabawny, w tragediach bywa przerażające. Słowo potrafi obnażyć ukryte pragnienie, lęk albo winę szybciej niż czyn. Czasem postać jeszcze sama siebie oszukuje, a język już przestał.
W “Makbecie” szczególnie mocno przypomina mi się teraz scena lunatykowania Lady Makbet. To nie jest klasyczne przejęzyczenie, ale psychologicznie znajduje się bardzo blisko tej samej rodziny zjawisk. Kobieta, która wcześniej próbowała kontrolować sytuację i zagłuszyć wyrzuty sumienia, we śnie mówi i wykonuje gesty, które zdradzają jej winę. Próbuje zmyć z rąk niewidzialną krew. Za dnia można grać rolę. Nocą ciało i język już nie chcą współpracować.
W polskiej literaturze też łatwo znaleźć bohaterów, których słowa zdradzają bardziej niż deklaracje. Pamiętacie Papkina z “Zemsty” Fredry? On zawsze mówił dużo, barwnie i z rozmachem, ale im bardziej próbował budować swój wizerunek wielkiego wojownika i uwodziciela, tym wyraźniej wychodził jego lęk, śmieszność i potrzeba uznania. To nie jest freudowska pomyłka w podręcznikowym sensie, ale myślę, że mechanizm jest podobny: język ma przykryć słabość, a ostatecznie ją pokazuje.
Podobnie w “Lalce” Bolesława Prusa słowa Wokulskiego często odsłaniają jego rozdarcie, nawet gdy bohater próbuje myśleć o sobie jak o człowieku rozsądnym, praktycznym i trzymającym emocje pod kontrolą. Jego język, gesty i powroty do tych samych tematów zdradzają obsesję, pragnienie i bezradność. Nie musi pomylić imienia, żeby czytelnik zrozumiał, że jego wnętrze mówi głośniej niż on sam.
Czytaj też: Nowa strategia daje 99% skuteczności w Wordle. Matematyka znowu triumfuje
Dlaczego tak bardzo nas to bawi?
Przejęzyczenie freudowskie jest często po prostu śmieszne, bo jest zarówno czymś oczywistym i nieoczywistym. Cierpi najwyżej godność osoby, która właśnie powiedziała coś kompromitującego, ale ona w takich sytuacjach bywa zaskakująco elastyczna. Śmiejemy się, bo przez sekundę widać pęknięcie w fasadzie. Ktoś chciał być profesjonalny, a wyszedł emocjonalny. Ktoś chciał być uprzejmy, a wyszedł szczery. Ktoś chciał zachować powagę, a jego język miał inny, bardziej przebiegły plan.
Jest w tym też ulga. Przejęzyczenie freudowskie przypomina, że nikt z nas nie jest idealny. Mamy często różne wersje siebie. Bo nikt mi nie wmówi, że jest inaczej: wszyscy mamy w głowie chaos, skojarzenia, lęki, stare rozmowy, nieskończone zdania, nieodpisane wiadomości i emocje, które próbują przecisnąć się jakkolwiek do codzienności. Czasem jedno słowo zdradza, że może jednak nie mamy nad sobą tyle kontroli, ile nam się wydaje?
Śmieszy mnie też to, jak szybko potrafimy zostać amatorskimi psychoanalitykami. Pierwsza biję się tu w pierś. Ktoś się przejęzyczy, a ja od razu robię minę w stylu: “Aha, czyli jednak”. Wystarczy powiedzieć “kocham” zamiast “lubię”, żeby znajomi zaczęli planować ślub. Wystarczy nazwać kota imieniem byłego, żeby rozpoczęła się wielotygodniowa passa domniemywań. Jesteśmy moim zdaniem bardzo przewidywalni.
Co zrobić, gdy język nas zdradzi?
Lepiej nie panikować. Wiem, łatwo powiedzieć. Kiedy człowiek właśnie pomylił imię partnera, trudno zachować spokój. Ale im bardziej dramatycznie próbujemy naprawić przejęzyczenie, tym większe robi się ono w oczach innych. Jak to mówią: tylko winny się tłumaczy. Czasem najlepszą strategią jest krótkie: “Okej, to zabrzmiało fatalnie” i uśmiech. Humor potrafi rozbroić bombę szybciej niż tłumaczenie trwające długie minuty.
Jeśli przejęzyczenie było bolesne dla drugiej osoby, wtedy żart raczej nie wystarczy. Wtedy warto powiedzieć prosto: “Przepraszam, nie tak chciałam to ująć”. Nie każde potknięcie trzeba analizować dosłownie. Ale czasem dobrze jest zapytać samą siebie, czy nie było w nim ziarenka prawdy. Nie po to, żeby się oskarżać. Raczej po to, żeby zrozumieć, skąd przyszło.
Bo może przejęzyczenie nie zdradza sekretu w sensacyjnym znaczeniu. Może nie mówi, że skrywamy wielką zakazaną miłość albo że od trzech lat nienawidzimy własnej pracy. Może mówi coś prostszego: jestem zmęczona, spięta, zła, zawstydzona, niepewna, zbyt długo udaję obojętność. I to też bywa ważne.
Czy nasze słowa naprawdę zdradzają sekrety?
Czasem tak. Czasem nie. I chyba właśnie dlatego uważam, że przejęzyczenie freudowskie jest tak fascynującą kwestią. Tak sobie myślę, że gdyby przejęzyczenia freudowskie zawsze były prawdą, mogłyby stać się narzędziem śledczym. A gdyby nigdy nic nie znaczyły, byłyby tylko językowym potknięciem. A one żyją pomiędzy. Są zabawne, niepokojące, czasem trafne, czasem absurdalne. Po prostu (nie)zwykłe życie.
A gdybym miała to jakoś podsumować: nie wierzę, że każde przejęzyczenie jest ukrytą prawdą i to tylko tę niewygodną. Ale wierzę, że nasza autoprezentacja to jedno, a nasza podświadomość to drugie. Możemy pięknie układać zdania w głowie, ważyć ton, kontrolować twarz i wybierać słowa bardzo ostrożnie. Ale natura ludzka i tak może zrobić swoje.
Może więc nie trzeba bać się przejęzyczeń freudowskich. Może warto traktować je jak małe pęknięcia w codzienności. Czasem bowiem to one budują nastrój. Bo język, nawet kiedy się potyka, rzadko jest nudny. A jeśli czasem zdradza nasze sekrety, robi to przynajmniej z poczuciem humoru.
Czytaj też: Smartfon jako rekwizyt. Co telefon bohatera filmowego mówi o jego charakterze?