Jak to możliwe, że w dzieciństwie dwa miesiące wakacji wydawały się wiecznością, a w dorosłości czas od Bożego Narodzenia do Wielkanocy mija w mgnieniu oka? Oczywiście to nie tak, że z wiekiem czas rzeczywiście przyspiesza. Zegar nie zaczyna chodzić szybciej. Rok ma nadal 365 dni, godzina 60 minut, a sekunda – sekundę. Zmienia się coś innego: sposób, w jaki mózg konstruuje doświadczenie upływu czasu. I właśnie dlatego pytanie o pędzący czas jest w gruncie rzeczy pytaniem nie o czas, lecz o pamięć, uwagę, emocje i nowe doświadczenia.
Co ciekawe, nauka nie daje jednej, ostatecznej odpowiedzi. Istnieje kilka teorii, które częściowo się uzupełniają. Wszystkie prowadzą jednak do dość pocieszającego wniosku: być może nie możemy zatrzymać zegara, ale możemy sprawić, iż nasze życie będzie wydawało się bogatsze i bardziej rozciągnięte.
Czytaj też: Dodaj dwie łyżeczki do codziennego jadłospisu i ciesz się lepszą koncentracją
Warto zarazem podzielić czas na ten, który mierzymy z użyciem zegarów i ten, którego upływ odczuwamy subiektywnie. Ziemia obraca się z określoną prędkością, zegary odmierzają kolejne sekundy, a prawa fizyki nie dostosowują się do naszego wieku. W drugim przypadku w grę wchodzi jednak znacznie większa elastyczność. Pięć minut oczekiwania na ważną wiadomość może wydawać się wiecznością. Pięć minut rozmowy z kimś, kogo bardzo lubimy, upływa w chwilę.
Badania nad percepcją czasu od dawna pokazują, że nasze poczucie jego upływu zależy między innymi od uwagi, pamięci i tego, ile dzieje się w naszym doświadczeniu. Przegląd badań Richarda Blocka i Ronalda Grubera podkreśla wręcz, że przepływ czasu jest w dużej mierze konstrukcją psychologiczną, a ocena długości zdarzenia może wyglądać inaczej zależnie od tego, czy oceniamy je w trakcie trwania, czy już po fakcie.
Dodajmy do tego jeszcze jeden aspekt: pamięć jest bardzo selektywna. Dzieciństwo jest długie, bo prawie wszystko jest nowe. Wyobraźmy sobie pięciolatka. Pierwszy dzień w szkole. Pierwsza podróż samolotem. Pierwsze wakacje nad morzem. Pierwsza burza, pierwszy przyjaciel, pierwsze zapamiętane urodziny. Wszystko to sprawia, że mózg ma co zapamiętywać. Dla dorosłego wiele z tych rzeczy należy już do szarej codzienności. Dla dziecka świat jest natomiast gigantycznym laboratorium, w którym aż roi się od nowości. A ta okazuje się jednym z najważniejszych elementów wyjaśniających nasze poczucie czasu.
Kiedy doświadczamy czegoś nowego, zwracamy na to więcej uwagi. Mózg przetwarza więcej informacji i szczegółów. Nowe miejsce wygląda inaczej, brzmi inaczej, pachnie inaczej. Musimy się orientować, uczyć, podejmować decyzje. W pamięci powstaje więcej punktów odniesienia. Dlatego pierwszy dzień urlopu w nieznanym kraju może wydawać się długi i pełen wydarzeń, ale już dziesiąty dzień podobnego wypoczynku prawdopodobnie minie znacznie szybciej.
Czytaj też:Złoty eliksir na jesienne chłody. Dlaczego teraz szczególnie warto sięgać po miód?
Steve Taylor z Leeds Beckett University zwraca uwagę właśnie na ten związek między ilością przetwarzanych informacji a subiektywnym upływem czasu. Im więcej nowych bodźców i doświadczeń, tym bardziej rozciągnięte może być nasze doświadczenie. Wraz z wiekiem natomiast coraz większa część życia opiera się na tym, co już znamy. Nie dlatego, że starość automatycznie oznacza nudę. Po prostu człowiek, który żyje kilkadziesiąt lat, ma za sobą ogromną liczbę podobnych sytuacji.
Poza tym, kiedy jesteśmy zaangażowani w coś interesującego, czas może wydawać się krótki. Podczas świetnej rozmowy albo wciągającego filmu nagle orientujemy się, że minęły trzy godziny. Z perspektywy czasu takie wydarzenie może jednak wydawać się długie, ponieważ zawiera mnóstwo szczegółów. Z kolei rutynowy dzień może podczas jego trwania nie być szczególnie nieprzyjemny, ale po kilku tygodniach właściwie znika z pamięci.
Co się wtedy dzieje? Dni wcale nie mijają szybciej, lecz mamy mniej wyraźnych wspomnień, które je rozdzielają. Z tego właśnie względu rok wypełniony powtarzalnymi dniami może wyglądać jak krótki odcinek czasu. Rok pełen podróży, zmian, spotkań, nauki i nowych doświadczeń wyda się natomiast zdecydowanie dłuższym.
Istnieje też prostsze wyjaśnienie tytułowego problemu. Dla pięciolatka rok stanowi jedną piątą całego dotychczasowego życia. Dla pięćdziesięciolatka jest to zaledwie jedna pięćdziesiąta. Subiektywnie rok może więc wydawać się coraz krótszy, ponieważ porównujemy go do coraz większego bagażu wcześniejszych doświadczeń. Alternatywną teorię zaproponował Adrian Bejan z Duke University. Jego zdaniem wraz z wiekiem zmienia się sposób, w jaki układ nerwowy przetwarza informacje. Związane z wiekiem zmiany fizjologiczne mają wpływać na szybkość przetwarzania bodźców i częstotliwość zmian mentalnych obrazów. W efekcie dorosły mózg może doświadczać świata jakby z mniejszą liczbą “klatek” niż mózg młody.
Czytaj też:Pole magnetyczne Ziemi wpływa na nasze starzenie. Naukowcy zidentyfikowali zaskakujący czynnik
To trochę jak film. Jeżeli mamy bardzo wiele klatek, ruch wydaje się bardziej szczegółowy. Jeżeli klatek jest mniej, całość szybciej przeskakuje do końca. Z kolei w badaniu Marca Wittmanna i Sandry Lehnhoff obejmującym 499 osób w wieku od 14 do 94 lat udało się zidentyfikować związek między wiekiem a subiektywnym poczuciem przyspieszenia czasu. Trzeba jednak uczciwie zauważyć, iż efekty były małe do umiarkowanych i wyjaśniały maksymalnie około 10 procent zmienności odpowiedzi.
Najważniejszą informacją w tym temacie wydaje się natomiast to, że nie istnieje jedna percepcja czasu. Emocje, pobudzenie i uwaga potrafią znacząco wpływać na jego subiektywne odczuwanie. Właśnie z tego względu pojawia się szansa na przeciwdziałanie temu zjawisku. Jeżeli jednym z powodów przyspieszania życia jest rutyna, odpowiedzią może być nowość.
Nie trzeba od razu rzucać pracy i wyjeżdżać na pół roku do Azji. Chodzi o wprowadzanie do życia rzeczy, których mózg nie zna jeszcze na pamięć. Może to być nowa trasa do pracy albo podjęcie nauki nowego języka. Opcji jest multum, poczynając od tych łatwo dostępnych i darmowych, aż po znacznie bardziej skomplikowane przedsięwzięcia.
Przełamywanie rutyny i dostarczanie mózgowi nowych doświadczeń powinno sprawić, że czas nie będzie nam się wydawał płynąć tak szybko, jak w czasie montonnych dni. Pomocne może być również świadome kierowanie uwagi na to, co właśnie się dzieje: dźwięki, obrazy, dotyk, zapach, własne myśli i emocje. Bo można przecież przeżyć dzień pełen atrakcji, a później prawie go nie pamiętać, jeśli wszystko odbywało się automatycznie i bez uwagi. Można też spędzić spokojny dzień w lesie i zapamiętać mnóstwo szczegółów, jeśli naprawdę się tam było – zarówno fizycznie, jak i mentalnie. Bo wraz z wiekiem doba nie traci godzin, a rok dni. Wskazówki zegarów nie przyspieszają dla wybranej części społeczeństwa. To w dużej mierze psychologia, z którą możemy walczyć, tak, by nasza percepcja czasu powróciła do złotych lat dzieciństwa.