Groby dwóch wojowniczek, czy – jak przez długi czas sądzono – wojowników, zostały odkryte podczas wykopalisk archeologicznych prowadzonych na terenie cmentarza Jrapi (inaczej Dżrapi) w Armenii. To jedno z trzech stanowisk w kraju, znanych jako miejsca pochówków starożytnych wojowników.
Szczątki, odsłonięte po raz pierwszy w połowie 2019 roku, nosiły ślady licznych urazów. Jeden ze szkieletów miał strzałę w klatce piersiowej oraz uszkodzoną czaszkę, co uznano za ślad po uderzeniu pociskiem wystrzelonym z procy. Nie ulegało wątpliwości, że były to obrażenia doznane w walce. Szybko więc uznano, że w grobach spoczywają mężczyźni.
– Do niedawna powszechnie uznawano, że obrażenia na szkieletach mężczyzn świadczą o udziale w starciach wojskowych, podczas gdy te na szkieletach kobiet – o napaściach lub przemocy domowej. Tymczasem rola ofiary albo agresora jest specyficzna dla kultury i nie zawsze jest determinowana płcią biologiczną – wyjaśnia główna autorka nowego badania dr Anahit Khudaverdyan, archeolożka i etnografka z Armeńskiej Akademii Nauk.
Armeńskie wojowniczki jak Amazonki
Wyniki badań, które opublikowano w czasopiśmie „International Journal of Osteoarchaeology”, udowodniły, że w grobach na cmentarzu Jirden spoczywają kobiety. Jedna z nich w chwili śmierci miała ok. 45–50 lat. Choć na jej czaszce znaleziono wgniecenie pozostawione przez kulę z procy lub uderzenie maczugą, kobieta najprawdopodobniej zginęła od strzały. Fragment drzewca i grot wciąż tkwiły w jej klatce piersiowej.
Grób jednej z wojowniczek / Anahit Khudaverdyan
Druga ze zmarłych kobiet była znacznie młodsza i zmarła w wieku nastoletnim. W swoim krótkim życiu musiała jednak uczestniczyć w niejednej bitwie. Analiza szczątków ujawniła bowiem, że jakiś czas przed śmiercią została poważnie postrzelona w kostkę oraz dźgnięta sztyletem w szczękę. Obrażenia uznano za charakterystyczne dla żołnierza kawalerii.
Także czaszka młodej wojowniczki nosiła ślady urazu (uderzenia twardym przedmiotem), znacznie rozleglejszego niż ten znaleziony u starszej z kobiet. Naukowcy uznali, że choć cios nie mógł być śmiertelny, to prawdopodobnie wywołał u nastolatki upośledzenie ruchowe, poznawcze lub psychiczne.
„Obie kobiety były dobrze wyszkolone, muskularne, prawdopodobnie regularnie prowadziły forsowną aktywność fizyczną związaną z łucznictwem” – podsumowują badacze. Dr Khudaverdyan przyznaje, że ormiańskie wojowniczki, które 3000 lat temu broniły swojej ojczyzny, mogły być pierwowzorem greckiego mitu o Amazonkach. Podobnie jak mityczne wojowniczki, jeździły konno i były łuczniczkami, choć niewykluczone, że walczyły też wręcz.
Co istotne, wojowniczki pochowano z naczyniami ceramicznymi, strzałami, sztyletami i ozdobnymi koralikami, które zwyczajowo towarzyszą rytuałom pogrzebowym „profesjonalnych wojowników”.
Królowe i damy jako armeńskie wojowniczki
Autorzy badania podkreślają, że choć odkrycia grobów wojowniczek należą do rzadkości, to Armenia posiada bogatą tradycję kobiet-wojowników. „Jest ona udokumentowana nie tylko danymi antropologicznymi, lecz także dowodami archeologicznymi i historycznymi. A przedstawienie walczących kobiet na wazach i pasach z brązu może być w pełni zgodne z wyobrażeniem ludności Armenii” – czytamy w badaniu.
– Swojej ojczyzny broniły nie tylko zwykłe ormiańskie kobiety, ale też szlachetnie urodzone ormiańskie królowe i księżniczki, które inspirowały całe pokolenia swoją odwagą, nieustraszonością i umiejętnościami w walce – mówi dr Khudaverdyan.
– Pomysł, że kobiety nie nadają się do walki, wywodzi się głównie z XIX-wiecznych uprzedzeń. Badanie ludzkich szczątków uwalnia naukowców od problemów związanych z historycznymi uprzedzeniami – dodała archeolożka.
Badaczka nie wyklucza, że starożytne wojowniczki, których groby znaleziono, mogły być osobami niebinarnymi. Dowody na obecność niebinarnych wojowników w starożytnych armiach pojawiły się np. w badaniach średniowiecznego grobu odkrytego w Skandynawii. W pochówku, typowym dla wikingów, znaleziono wówczas artefakty zwykle towarzyszące kobietom oraz te charakterystyczne dla mężczyzn. To skłoniło naukowców do uznania, że w grobie spoczywa osoba niebinarna.