Atlantyda, miasta pochłonięte przez dżunglę, imperia zasypane piaskiem. Przez lata “zaginione cywilizacje” funkcjonowały głównie jako motyw kulturowy – między mitem, literaturą i sensacją. Tymczasem dla archeologii i antropologii to dziś jedno z najbardziej niewygodnych, ale i fundamentalnych pytań: jak bardzo niekompletna jest nasza wiedza o przeszłości człowieka? Idea zaginionej cywilizacji ma długą historię, ale jej […]

Dzieła renesansowych mistrzów od wieków skrywają sekrety. Nie inaczej jest w przypadku Rafaela Santiego, ponieważ historycy sztuki od niemal dwóch stuleci mieli co do tego obrazu pewne przeczucia. Dopiero analiza przeprowadzona przez wyspecjalizowany algorytm dostarczyła namacalnych dowodów, które potwierdziły długoletnie domysły. Okazuje się, że nie każdy fragment tego uznanego płótna wyszedł spod ręki samego geniusza […]

Klucz do zrozumienia zapomnianych szlaków handlowych Azji znaleziono nie w starych kronikach, a w archiwach japońskiego wywiadu wojskowego. To tam przechowywane są szczegółowe plany, które powstały z myślą o podboju, a dziś pozwalają odtworzyć gospodarcze połączenia sprzed wielu lat. Badacze, analizując te tajne niegdyś dokumenty, natrafili na ślady rozległej sieci komunikacyjnej. Jej skala i złożoność […]

Czy przemoc to “wynalazek” nowoczesnych państw i wojen totalnych? Archeologia pokazuje coś innego. Ślady walk, zabójstw i zorganizowanej agresji są zapisane w kościach ludzi sprzed tysięcy lat – dosłownie. I coraz lepiej potrafimy je czytać. Najbardziej bezpośrednim dowodem przemocy w dawnych społeczeństwach są ludzkie szczątki. Archeolodzy od dekad analizują kości pod kątem urazów, które nie […]

W 1978 roku amerykańska fregata USS Stein, tuż po swoim pierwszym rejsie, zmuszona była do przedwczesnego powrotu do portu. Oficjalnym powodem była poważna awaria systemu sonarowego, który przestał funkcjonować w wodach u wybrzeży San Diego. Nikt jednak nie przypuszczał, że prawdziwa przyczyna tej usterki zapisze się jako jedna z najbardziej zagadkowych opowieści w annałach marynarki […]

Wyobraźmy sobie miasto bez plastiku, bez stali, bez betonu z wytwórni. A jednak z kanalizacją, zbiornikami na wodę, drogami, które trzymają kierunek przez dziesiątki kilometrów i murami tak dopasowanymi, że nie wciśniesz między nie żyletki. To nie legendarna Atlantyda, a zadziwiająco zaawansowane technologie sprzed setek, a czasem tysięcy lat. W potocznym języku “technologia” to gadżety […]

Nie wszystko, co stworzyły dawne cywilizacje, przetrwało próbę czasu. Część najważniejszych miast, świątyń i bibliotek została zniszczona lub zniknęła, zanim ktokolwiek pomyślał o ich ochronie. Zostały po nich tylko opisy, legendy i pytania o to, jak bardzo wpłynęły na rozwój świata, który znamy dziś. Oto skarby, które utraciliśmy bezpowrotnie. Historia ludzkości to nie tylko ciąg […]

Nie wszystkie groby trafiają do muzeów i podręczników. Część z nich wciąż leży gdzieś pod ziemią, pod wodą albo pod współczesnymi miastami – znana tylko z legend, kronik i niejasnych śladów. Oto grobowce, których archeolodzy szukają od dekad, wiedząc, że każdy z nich mógłby zmienić nasze rozumienie historii. Z perspektywy historii grobowce były czymś znacznie […]

Kiedy w 1962 roku Michel Siffre szykował się do zejścia do lodowej jaskini Scarasson w Alpach, jego głównym celem były badania geologiczne. Młody francuski naukowiec nie spodziewał się, że ta wyprawa diametralnie zmieni bieg jego życia i przypadkiem utoruje drogę dla zupełnie nowej dziedziny nauki. Zamiast krótkiego pobytu, spędził pod ziemią dwa długie miesiące, celowo […]

W różnych częściach świata ludzie zostawiali po sobie znaki, które przez wieki pozostawały niewidoczne. Dopiero zdjęcia lotnicze i satelitarne ujawniły, że są to przemyślane konstrukcje, a nie przypadkowe ślady w terenie. Oto 10 najsłynniejszych z nich. Wiele z tych miejsc łatwo przeoczyć. Stoisz w terenie, patrzysz pod nogi i widzisz kamienie, płytkie rowy, czasem ślad […]

Historia lubi wielkie finały: bitwy, pożary miast, triumfy zwycięzców. Problem w tym, że wiele cywilizacji nie upadło w taki sposób. Nie zostały zdobyte, spalone ani podbite. Po prostu… przestały istnieć. Ich miasta opustoszały, administracja się rozsypała, a ludzie rozeszli się w różnych kierunkach. Gdy archeolodzy natrafiają na takie miejsca – dobrze zaplanowane, rozwinięte, a jednocześnie […]

Podobno historia jest najlepszą nauczycielką, ale ma najgorszych uczniów. W tych wydarzeniach zawiodły nie “maszyny”, ale założenia, uproszczenia lub błędy w przeliczaniu danych. Historia lubi wielkie słowa: wojny, rewolucje, ideologie. Ale bardzo często jej bieg zależał od czegoś znacznie mniej spektakularnego. Od źle przeliczonej liczby, pomylonej jednostki, wadliwego algorytmu albo danych, którym ktoś zaufał bardziej […]

Historia HMS Endurance od ponad stu lat funkcjonuje w zbiorowej świadomości jako opowieść o najsilniejszym statku polarnym swoich czasów, który uległ antarktycznemu żywiołowi. Romantyczna wizja potężnej jednostki zmiażdżonej przez lodowe kleszcze w listopadzie 1915 roku wydaje się jednak potrzebować poważnej korekty. Okazuje się, że legenda słynnej ekspedycji Sir Ernesta Shackletona kryje znacznie bardziej złożoną prawdę. […]

Upadek mocarstw zwykle kojarzymy z suchymi datami z podręcznika. Tymczasem nowy serial BBC Earth „Cywilizacje: rozkwit i upadek” pokazuje coś znacznie bardziej niepokojącego: to, że wielkie imperia rzadko giną od jednego ciosu. Zazwyczaj przez lata „psują się od środka”, ignorując sygnały ostrzegawcze, które dziś brzmią zaskakująco znajomo. Twórcy zabierają widzów w podróż od starożytnego Rzymu, […]

Była nazywana Żelazną Damą dobre dwadzieścia lat przed tym, jak przydomek ten przylgnął do Margaret Thatcher. Czy jednak premier Izraela Golda Meir, trapiona lękami i wyrzutami sumienia, była rzeczywiście „żelazna”? Był czerwcowy wieczór 1963 roku. Dawid Ben Gurion, jak co tydzień w wieczór po szabasie, przygotowywał się na wizytę członków swojego kółka biblijnego. Pukanie rozległo […]

Wodził za nos potęgi, był jednym z najskuteczniejszych agentów wywiadu XX wieku. Gdyby nie roztargnienie i skłonność do kieliszka, Richard Sorge mógłby niemal samodzielnie zmieniać historię świata. Niestety, głupio wpadł… Stalin był wściekły. Trzymał w ręce depeszę, wręczoną mu przez szefa sowieckiego wywiadu Siemiona Urickiego, i miotał obelgi. – Ten bękart, który za nasze pieniądze […]

Przez ostatnie tysiąclecia Pismo Święte kopiowano i tłumaczono tak wiele razy, że błędy i przeinaczenia były przy tym po prostu nieuniknione. Dziś okazuje się, że niektóre znane fragmenty Biblii to dopiski, których autorami nie byli bynajmniej apostołowie W okresie pierwszych dwóch–trzech stuleci działalności Kościoła teksty (wczesno)chrześcijańskie kopiowane były nie przez profesjonalnych kopistów, ale przez tych […]

W 2025 roku obchodzimy tysiąclecie koronacji Bolesława Chrobrego. Dokonywane na przestrzeni lat odkrycia archeologiczne w Poznaniu każą nam na nowo przemyśleć postać pierwszego polskiego monarchy. To, co wydobyto spod ziemi Ostrowa Tumskiego, rzuca zupełnie nowe światło na ambicje tego władcy i skalę jego wizji. Badania prowadzone na poznańskiej wyspie ujawniają ślady państwa będącego prawdziwym pomostem […]

Chcesz poznać rozmiar całej planety, a masz do dyspozycji jedynie kij wbity w ziemię i wzmiankę o studni znajdującej się setki kilometrów dalej. Zapewne większość z nas poddałaby się na samą myśl o wykonaniu tego karkołomnego zadania, lecz grecki uczony Eratostenes z Cyreny dokonał tego około 240 roku p.n.e. Jego podejście było tak nieskomplikowane, iż […]

Wznosi się wysoko ponad południową krawędzią Doliny Teotihuacán i przez stulecia pozostawała w cieniu piramid. Teraz Cerro Patlachique wraca na mapę świętych miejsc Mezoameryki: archeolodzy odkryli tam monumentalny kompleks pielgrzymkowy, który działał nieprzerwanie przez ponad 1000 lat. Choć Teotihuacán kojarzy się przede wszystkim z monumentalnymi piramidami i siatką miejską przebitą “Drogą Zmarłych”, mieszkańcy dawnej metropolii […]

Archeolodzy pracujący na Cyprze natknęli się na znalezisko, które przeszło ich najśmielsze oczekiwania. Podczas wykopalisk w Kissonerga-Skalia odsłonili pozostałości osady z epoki brązu, która funkcjonowała przez niemal tysiąc lat. To miejsce zachwyca nie tylko skalą, ale przede wszystkim doskonałym stanem zachowania. Sezon badawczy 2025 roku pod kierunkiem dr Lindy Crewe z Cyprus American Archaeological Research […]

Pośród kamienistych wzgórz na południowy zachód od Madaby archeolodzy odkryli jeden z najrozleglejszych krajobrazów megalitycznych w Jordanii – kompleks ceremonialny w Murayghat sprzed 5500 lat. Znajdujące się tam 95 dolmenów zmienia nasze pojmowanie tego, jak wczesne społeczeństwa radziły sobie z kryzysami i zmianami. Badacze systematycznie odsłaniają ten niezwykły kompleks od 2014 r., ale dopiero teraz […]

Badacze wykorzystali tomografię komputerową do cyfrowego “wskrzeszenia” tkanek sieci rybackich zatopionych w neolitycznej ceramice, ujawniając nowe detale o technikach plecionkarskich sprzed kilku tysiącleci. Naukowcy z Uniwersytetu Kumamoto opracowali metodę, która pozwala zajrzeć w głąb historii w sposób dotąd niedostępny. Dzięki połączeniu nowoczesnych technik obrazowania z tradycyjnym rzemiosłem udało im się zrekonstruować struktury sieci rybackich sprzed […]

W meksykańskim stanie Tabasco, tuż przy Zatoce Meksykańskiej, archeolodzy natrafili na znalezisko, które każe nam na nowo przemyśleć początki cywilizacji Majów. Monumentalny kompleks Aguada Fénix skrywał znacznie więcej tajemnic, niż początkowo zakładano. Jego prawdziwe rozmiary okazały się imponujące – zamiast szacowanych wcześniej 1,4 km, osie konstrukcji rozciągają się na 9 i 7,5 km, tworząc gigantyczny […]